آتش‌بس روی لبه تیغ/ اسلام‌آباد سکوی توافق یا شمارش معکوس برای بازگشت جنگ؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، با گذشت ۴۰ روز از درگیری‌های شدید نظامی، اعلام ناگهانی آتش‌بس دو هفته‌ای میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، به یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی-امنیتی اخیر تبدیل شده است. تحلیلی که از سوی «سید حسین موسویان» دیپلمات پیشین و کارشناس سیاست خارجی منتشر شده، نشان می‌دهد این آتش‌بس نه یک اتفاق مقطعی، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از عوامل پیچیده و درهم‌تنیده است که محاسبات طرف‌ها را تغییر داده است.

بر اساس این تحلیل، همزمان با این آتش‌بس، احتمال برگزاری مذاکرات سطح بالا در اسلام‌آباد مطرح شده؛ نشستی که در صورت تحقق، با حضور محمدباقر قالیباف و جی. دی. ونس، می‌تواند به بالاترین سطح تماس مستقیم میان تهران و واشینگتن در دهه‌های اخیر تبدیل شود.

هفت عامل کلیدی در توقف جنگ

این تحلیل در گام نخست به هفت تحول مهم اشاره می‌کند که نقش تعیین‌کننده‌ای در توقف موقت درگیری‌ها داشته‌اند.

نخست، مقاومت نظامی ایران در طول ۴۰ روز جنگ، یکی از فرضیات قدیمی در محافل تصمیم‌گیری آمریکا و اسرائیل را به چالش کشید؛ این تصور که ساختار سیاسی ایران در برابر حمله نظامی سریعاً فرو خواهد پاشید. به نظر می‌رسد تحولات میدانی این ارزیابی را تضعیف کرده است.

دوم، نقش راهبردی تنگه هرمز به عنوان یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انرژی جهان، تأثیر مستقیمی بر روند جنگ گذاشت. تهدید اختلال در این گذرگاه باعث افزایش قیمت انرژی و نگرانی در بازارهای جهانی شد و هزینه‌های ادامه جنگ را به‌طور قابل توجهی افزایش داد.

سوم، ناکامی یک عملیات گسترده نظامی منتسب به آمریکا در دستیابی به اهداف کلیدی از جمله تصرف مواد هسته‌ای حساس نشان داد که گزینه نظامی برای مهار کامل برنامه هسته‌ای ایران با پیچیدگی‌های جدی مواجه است.

چهارم، در داخل ایران، برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها، فشار نظامی نه تنها به بی‌ثباتی منجر نشد، بلکه موجب شکل‌گیری نوعی همبستگی و حمایت از حاکمیت در برابر تهدید خارجی شد. این موضوع محاسبات طرف مقابل را پیچیده‌تر کرد.

پنجم، کنترل امنیتی در مرزها و جلوگیری از نفوذ گروه‌های مسلح یا بی‌ثبات‌ساز، از دیگر عواملی بود که مانع از گسترش بحران داخلی شد.

ششم، در سطح بین‌المللی و به‌ویژه در آمریکا، افزایش مخالفت‌های سیاسی و عمومی با ادامه جنگ، فشار مضاعفی بر تصمیم‌گیران وارد کرد. این موضوع در کنار ملاحظات انتخاباتی، می‌تواند در تغییر رویکرد واشینگتن نقش داشته باشد.

هفتم، گسترش دامنه درگیری‌ها در منطقه و افزایش خسارات متقابل، خطر تبدیل جنگ به یک بحران فراگیر منطقه‌ای را افزایش داد؛ عاملی که به‌نظر می‌رسد طرف‌ها را به پذیرش توقف موقت درگیری سوق داده است.

آتش‌بس شکننده در تقاطع تردیدها

با وجود این عوامل، تحلیل موسویان تأکید می‌کند که آتش‌بس کنونی بسیار شکننده است و آینده آن به چند متغیر کلیدی وابسته خواهد بود.

از جمله این متغیرها، نبود یک چارچوب مشخص برای مذاکرات است. هنوز مشخص نیست گفت‌وگوها بر اساس کدام طرح پیشنهادهای آمریکا، ایران یا ترکیبی از هر دو پیش خواهد رفت. این ابهام، تردیدهایی جدی درباره امکان دستیابی به توافق ایجاد کرده است.

در عین حال، ارزیابی نیت واقعی آمریکا نیز یکی از چالش‌های اصلی است.

در ادامه، نقش بازیگران ثالث به‌ویژه اسرائیل و کشورهای عربی منطقه، به عنوان یکی از عوامل تعیین‌کننده مطرح می‌شود. سوابق گذشته نشان می‌دهد که برخی بازیگران منطقه‌ای با روند نزدیکی تهران و واشینگتن مخالف بوده‌اند و تحولات اخیر، از جمله تنش‌ها در لبنان، این نگرانی را تشدید کرده است.

همچنین، موضع کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و آمادگی آن‌ها برای ورود به یک چارچوب امنیتی جدید با ایران، می‌تواند مسیر مذاکرات را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهد.

فرصت کم‌نظیر برای دیپلماسی مستقیم

در این میان، احتمال گفت‌وگوی مستقیم میان مقامات ارشد دو کشور، به عنوان یک فرصت کم‌سابقه مورد توجه قرار گرفته است. حضور همزمان چهره‌هایی با اختیارات بالا در دو طرف، می‌تواند امکان تصمیم‌گیری‌های راهبردی و دشوار را فراهم کند.

کارشناسان معتقدند تنها در صورت شکل‌گیری یک دستورکار جامع  شامل مسائل هسته‌ای، منطقه‌ای و روابط دوجانبه و پیشبرد تدریجی مذاکرات، می‌توان به دستیابی به توافقی پایدار امیدوار بود.

در نهایت، آنچه از این تحلیل برمی‌آید این است که آتش‌بس کنونی بیش از آنکه یک پایان باشد، یک نقطه تعلیق در میانه بحران است؛ فرصتی محدود که می‌تواند یا به آغاز مسیر دیپلماسی منجر شود یا صرفاً وقفه‌ای کوتاه در یک منازعه طولانی باقی بماند.

خبرنگار : عاروان