آیا اینترنت جهان زیر پای ایران است؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با افزایش تنش‌های نظامی در منطقه، احتمال آسیب به این کابل‌ها و حتی طرح‌هایی برای دریافت هزینه از شرکت‌های فناوری بابت استفاده از مسیرهای ارتباطی تنگه هرمز مطرح شده است. اما یک سوال اساسی وجود دارد: آیا ایران واقعاً می‌تواند با بستن تنگه هرمز یا قطع کابل‌های زیردریایی، اینترنت کشورهای منطقه یا حتی جهان را از کار بیندازد؟

بررسی داده‌های تخصصی شبکه‌های زیردریایی، گزارش‌های رویترز و تحلیل‌های منتشرشده از سوی شرکت پژوهشی تلجئوگرافی نشان می‌دهد که خطر برای ارتباطات کشورهای خلیج فارس واقعی است، اما تصویر «قطع اینترنت جهان با بستن هرمز» با واقعیت فنی شبکه‌های بین‌المللی مطابقت ندارد.

کابل‌های اینترنت واقعاً از تنگه هرمز عبور می‌کنند؟

کابل‌های ارتباطی زیردریایی در بستر خلیج فارس و محدوده تنگه هرمز وجود دارند و بخشی از ارتباط کشورهای منطقه با شبکه‌های بین‌المللی را برقرار می‌کنند.

بر اساس گزارش شرکت تخصصی تلجئوگرافی، سه سامانه مهم ارتباطی در این کریدور عبارت‌اند از:

• AAE-1 یا Asia-Africa-Europe 1: سامانه‌ای که کشورهای جنوب شرق آسیا را از مسیرهایی در خاورمیانه و مصر به اروپا متصل می‌کند و در چند کشور منطقه ایستگاه فرود دارد.

• FALCON: شبکه‌ای منطقه‌ای و بین‌المللی که هند و سریلانکا را به شماری از کشورهای خلیج فارس، سودان و مصر متصل می‌کند.

• Gulf Bridge International Cable System یا GBI: سامانه‌ای برای اتصال کشورهای حاشیه خلیج فارس که ایران نیز در شبکه آن حضور دارد.

رویترز در گزارش ۲۸ آوریل ۲۰۲۶ خود، این سه سامانه را از شبکه‌های مهم عبوری از محدوده تنگه هرمز معرفی کرد. کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها نیز در اطلاعیه‌ای در ۲۰ مه ۲۰۲۶ اعلام کرد که پنج بخش فعال از سامانه‌های کابل زیردریایی از تنگه عبور می‌کنند و دو کابل نیز در ایران ایستگاه فرود دارند. تفاوت میان «تعداد سامانه‌ها» و «تعداد بخش‌های کابل» مهم است؛ یک سامانه ممکن است چند شاخه یا بخش داشته باشد.

کابل‌ها دقیقاً در کدام مسیر قرار دارند؟

کابل‌های زیردریایی در بستر دریا نصب می‌شوند و در نقاط مشخصی به ایستگاه‌های ساحلی می‌رسند؛ جایی که تجهیزات ارتباطی، سیگنال‌های نوری را به شبکه‌های زمینی متصل می‌کنند.

مسیر همه کابل‌ها یکسان نیست. برخی از سامانه‌ها از محدوده تنگه هرمز عبور می‌کنند، برخی دیگر در بخش‌های مختلف خلیج فارس گسترده‌اند و بعضی مسیرهای ارتباطی منطقه نیز از خلیج عمان، دریای سرخ یا شبکه‌های زمینی کشورهای همسایه استفاده می‌کنند.

نکته مهم در بررسی مسیرها این است که عبور کابل از تنگه هرمز لزوماً به معنای عبور آن از آب‌های سرزمینی ایران نیست. تلجئوگرافی در بررسی خود نوشته است که به‌دلیل محدودیت‌های صدور مجوز در ارتباط با ایران، مسیر کابل‌های عبوری از تنگه در آب‌های عمان قرار گرفته است. بنابراین، نمی‌توان فرض کرد که تمام کابل‌های این منطقه مستقیماً در محدوده‌ای قرار دارند که ایران بر آن حاکمیت سرزمینی دارد.

در عین حال، برخی کابل‌ها در سواحل ایران نیز ایستگاه فرود دارند. پژوهش منتشرشده در وب‌سایت GeoCables در آوریل ۲۰۲۶، شش سامانه کابل مرتبط با ایران و هفت ایستگاه فرود یا اتصال را شناسایی کرده است؛ از جمله مسیرهایی در بندرعباس، بوشهر، جاسک و چابهار. این فهرست شامل کابل‌هایی است که به ایران متصل می‌شوند و نباید آن را با تعداد کابل‌هایی که مشخصاً از خود تنگه هرمز عبور می‌کنند، یکی دانست.

آیا ایران می‌تواند کابل‌های اینترنت را قطع کند؟

اگر تردد دریایی در تنگه هرمز مختل شود، فعالیت کشتی‌های تجاری، شناورهای تعمیراتی و پروژه‌های نصب کابل می‌تواند با محدودیت روبه‌رو شود. اما صرف بسته‌شدن مسیر کشتیرانی، کابل‌هایی را که در بستر دریا قرار دارند قطع نمی‌کند.

برای قطع فیزیکی یک کابل، باید خود کابل آسیب ببیند. این آسیب ممکن است بر اثر حادثه، لنگر کشتی، فعالیت‌های دریایی یا اقدام عمدی ایجاد شود. با توجه به ماهیت زیرساختی این شبکه‌ها، تشخیص محل خرابی، دسترسی به منطقه و انجام عملیات تعمیر نیز به تجهیزات تخصصی و مجوزهای لازم نیاز دارد.

روزنامه گاردین در گزارشی در ۱۸ مه ۲۰۲۶ به نقل از داگ مادوری، متخصص زیرساخت اینترنت در شرکت Kentik، نوشت که قطع کابل‌ها در این منطقه بدون جلب توجه، برای ایران بسیار دشوار خواهد بود. این کارشناس همچنین هشدار داده بود که اقدام آشکار علیه کابل‌ها در شرایط حضور و نظارت نظامی آمریکا می‌تواند خطر رویارویی مستقیم را افزایش دهد.

این ارزیابی به معنای ناممکن‌بودن آسیب به کابل‌ها نیست؛ بلکه نشان می‌دهد توانایی آسیب‌رساندن، امکان انجام عملیات بدون شناسایی و توانایی مختل‌کردن پایدار شبکه، سه مسئله متفاوت‌اند.

اگر کابل‌ها قطع شوند، اینترنت کدام کشورها بیشتر آسیب می‌بیند؟

پیامد قطع کابل‌ها برای همه کشورها یکسان نخواهد بود. میزان اختلال به این بستگی دارد که اپراتورهای هر کشور از چند مسیر مستقل استفاده می‌کنند، چه میزان ظرفیت جایگزین دارند و آیا می‌توانند ترافیک را از شبکه‌های زمینی یا کابل‌های دیگری عبور دهند.

امارات، قطر، بحرین و کویت از جمله کشورهایی هستند که ارتباطات منطقه‌ای آن‌ها به شبکه‌های خلیج فارس وابستگی دارد. در صورت آسیب‌دیدن چند مسیر مهم و هم‌زمان، احتمال افزایش تأخیر ارتباطی، افت ظرفیت یا اختلال در برخی خدمات بیشتر می‌شود.

بااین‌حال، این کشورها کاملاً به یک کابل یا یک مسیر دریایی متکی نیستند. تلجئوگرافی می‌گوید بحرین، کویت و قطر از طریق شبکه‌های زمینی با عربستان ارتباط دارند و کویت مسیر زمینی به عراق نیز دارد. امارات هم از مسیرهای زمینی و کابل‌هایی که در سمت خلیج عمان فرود می‌آیند بهره می‌برد.

در عربستان نیز بخش بزرگی از اتصال بین‌المللی از مسیر کابل‌هایی تأمین می‌شود که در ساحل دریای سرخ فرود می‌آیند؛ بنابراین، اختلال در تنگه هرمز الزاماً به معنای قطع همه ارتباطات بین‌المللی این کشور نیست.

با وجود این مسیرهای جایگزین، ظرفیت آن‌ها ممکن است برای انتقال تمام ترافیک جابه‌جاشده کافی نباشد. در نتیجه، حتی اگر ارتباط کاملاً قطع نشود، کاربران و شرکت‌ها ممکن است با افت سرعت، افزایش تأخیر، ازدحام شبکه یا اختلال در خدمات حساس روبه‌رو شوند.

آیا قطع کابل‌های هرمز اینترنت جهان را از کار می‌اندازد؟

کابل‌های زیردریایی ستون فقرات انتقال داده بین کشورها هستند و بخش بسیار بزرگی از ترافیک بین‌المللی اینترنت را منتقل می‌کنند. اما این واقعیت به معنای آن نیست که تمام ترافیک اینترنت جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند.

کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها در ۲۰ مه ۲۰۲۶ اعلام کرد که پهنای باند عبوری از تنگه هرمز کمتر از یک درصد پهنای باند بین‌المللی جهان است. این نهاد همچنین هشدار داد که برخی گزارش‌های رسانه‌ای، سهم تنگه هرمز را با کل جریان‌های ارتباطی خاورمیانه، از جمله مسیرهای دریای سرخ، اشتباه گرفته‌اند.

بنابراین، آسیب به کابل‌های این منطقه می‌تواند برای ارتباطات خلیج فارس بسیار مهم باشد، اما به‌تنهایی به معنای فروپاشی اینترنت جهانی نیست. مسیرهای ارتباطی بین اروپا و آسیا از کریدورهای دیگری، از جمله دریای سرخ و شبکه‌های زمینی، نیز استفاده می‌کنند.

چرا تعمیر کابل‌ها در زمان جنگ دشوارتر می‌شود؟

قطع کابل لزوماً به معنای قطعی دائمی نیست. شرکت‌های تخصصی می‌توانند با استفاده از کشتی‌های تعمیراتی و تجهیزات مناسب، بخش آسیب‌دیده را شناسایی و تعمیر کنند. بااین‌حال، در مناطق درگیر جنگ، مشکل اصلی ممکن است نه خود عملیات فنی، بلکه امکان دسترسی ایمن به محل خرابی باشد.

تلجئوگرافی گزارش داده است که در منطقه خلیج فارس، شرکت e-Marine از جمله مجموعه‌های فعال در حوزه نگهداری و تعمیر کابل‌هاست. در شرایط جنگی، دریافت مجوز ورود به آب‌های موردنظر، نگرانی شرکت‌های بیمه، احتمال وجود مین و خطر حمله به شناورهای تعمیراتی می‌تواند عملیات را به تأخیر بیندازد.

پس از پایان درگیری نیز ممکن است لازم باشد بستر دریا دوباره بررسی شود تا مسیر کابل‌ها، محل اشیای غرق‌شده و مناطق ناامن مشخص شوند. به همین دلیل، حتی یک آسیب محدود می‌تواند در صورت تداوم ناامنی، به اختلالی طولانی‌تر تبدیل شود.

رویترز در گزارش آوریل ۲۰۲۶ خود تأکید کرد که کابل‌های منطقه تا زمان انتشار آن گزارش از آسیب مستقیم جنگی مصون مانده بودند، اما خطر آسیب غیرمستقیم بر اثر حرکت شناورهای آسیب‌دیده و کشیده‌شدن لنگر آن‌ها وجود داشت.

ماهواره‌ها می‌توانند جای کابل‌های قطع‌شده را بگیرند؟

ماهواره‌ها می‌توانند بخشی از ارتباطات را در زمان اختلال پشتیبانی کنند، اما در مقیاس ترافیک بین‌المللی، جایگزین کامل کابل‌های فیبر نوری نیستند.

کابل‌های زیردریایی ظرفیت بسیار بالایی برای انتقال داده دارند و شبکه‌های ارتباطی کشورها و شرکت‌ها بر اساس همین ظرفیت طراحی شده‌اند. سامانه‌های ماهواره‌ای، از جمله شبکه‌های مدار پایین، می‌توانند برای برخی کاربران، مناطق دورافتاده یا خدمات پشتیبان مفید باشند؛ اما نمی‌توانند به‌سرعت تمام حجم داده‌ای را که از چند کابل بزرگ عبور می‌کند، جایگزین کنند.

به همین دلیل، اگر چند کابل مهم منطقه هم‌زمان از دسترس خارج شوند، استفاده از ماهواره می‌تواند بخشی از نیازها را پوشش دهد، اما تضمینی برای حفظ سرعت و کیفیت فعلی اینترنت در همه کشورها نیست.

آیا ایران می‌تواند از کابل‌ها برای فشار سیاسی یا دریافت عوارض استفاده کند؟

در ماه مه ۲۰۲۶، رسانه‌هایی از جمله تسنیم و فارس، موضوع دریافت هزینه یا مجوز از شرکت‌های خارجی برای استفاده از کابل‌های زیردریایی عبوری از تنگه هرمز را مطرح کردند.

در گزارش گاردین آمده بود که این پیشنهاد شامل دریافت هزینه مجوز، الزام شرکت‌های فناوری به رعایت قوانین ایران و در اختیار گرفتن انحصار تعمیر و نگهداری کابل‌ها می‌شد.

اما مطرح‌شدن یک پیشنهاد رسانه‌ای به معنای تصویب قانون، توافق بین‌المللی یا امکان اجرای عملی آن نیست.

گاردین به نقل از کارشناسان نوشت که دریافت عوارض از شرکت‌های مشخص برای ترافیک عبوری با موانع حقوقی و فنی روبه‌روست؛ از جمله این‌که بخش بزرگی از کابل‌ها در ایران فرود نمی‌آیند و تشخیص سهم ترافیک اینترنت متعلق به هر شرکت در یک کابل مشترک ساده نیست.

از نظر حقوقی نیز استناد به کنوانسیون حقوق دریاها به‌تنهایی برای اثبات حق ایران در وضع عوارض بر تمام کابل‌های عبوری کافی نیست. وضعیت حقوقی تنگه، محل دقیق کابل، آب‌های سرزمینی یا دیگر مناطق دریایی و قواعد مربوط به آزادی ارتباطات باید جداگانه بررسی شوند.

بنابراین، باید بین سه موضوع تفاوت گذاشت: پیشنهاد دریافت عوارض، امکان حقوقی اجرای آن و توان عملیاتی برای اعمال آن. هیچ‌یک را نمی‌توان صرفاً از روی دیگری نتیجه گرفت.

تنگه هرمز گلوگاه منطقه‌ای است، نه کلید قطع اینترنت جهان

بررسی داده‌های فنی و گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که کابل‌های اینترنتی واقعاً از محدوده تنگه هرمز عبور می‌کنند و آسیب به آن‌ها می‌تواند برای کشورهای حاشیه خلیج فارس پیامدهای جدی داشته باشد. بااین‌حال، سه نتیجه را باید از هم جدا کرد:

• بستن تنگه هرمز، به‌خودی‌خود کابل‌های اینترنت را قطع نمی‌کند. اختلال در کشتیرانی و آسیب فیزیکی به کابل‌ها دو موضوع متفاوت‌اند.

• ایران می‌تواند از نظر جغرافیایی و نظامی بر امنیت منطقه اثر بگذارد، اما قطع کابل‌ها بدون هزینه و مانع نیست. محل قرارگیری کابل‌ها، نظارت نظامی، دشواری تعمیر، خطر رویارویی و پیامدهای حقوقی از عوامل محدودکننده‌اند.

• آسیب به کابل‌های هرمز می‌تواند به اینترنت و اقتصاد دیجیتال کشورهای منطقه ضربه بزند، اما به معنای قطع اینترنت جهان نیست. کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها سهم پهنای باند عبوری از این تنگه را کمتر از یک درصد پهنای باند بین‌المللی جهان اعلام کرده است.

در نهایت، اهمیت کابل‌های تنگه هرمز نه در این ادعا که ایران با یک اقدام می‌تواند اینترنت دنیا را خاموش کند، بلکه در این واقعیت است که زیرساخت ارتباطی کشورهای منطقه به مسیرهای محدود و پرارزشی وابسته است که آسیب‌دیدن هم‌زمان آن‌ها می‌تواند هزینه اقتصادی و امنیتی قابل‌توجهی ایجاد کند.

خبرنگار : همتی