داریوش مهرجویی، فیلسوفی که با دوربین فکر می‌کرد

اگر رگه‌های مشترک آثارش را کالبدشکافی کنیم، نه به شکل فهرست خشک، بلکه مثل دنبال کردن یک نخ نامرئی که ازگاو تا سنتوری کشیده شده است، به موارد زیر بر‌می‌خوریم:

نخ اول: بحران هویت

از گاو شروع کنیم. مش حسن آن‌قدر با گاوش یکی می‌شود که پس از مرگ حیوان، خود را گاو می‌پندارد. این فقط یک تراژدی روستایی نیست بلکه استعاره‌ای از فروپاشی هویت است. همین بحران را در قالبی مدرن‌تر در هامون می‌بینیم، حمید هامون میان عرفان، فلسفه، عشق و شکست، تکه‌تکه می‌شود. شخصیت‌های مهرجویی اغلب در وضعیت «بینابینی» گیر افتاده‌اند: نه کاملاً سنتی، نه کاملاً مدرن.

این تعلیق هویتی یکی از ستون‌های ثابت جهان اوست. انسان مهرجویی همیشه در حال تبدیل شدن است  و اغلب این تبدیل، دردناک است.

نخ دوم: تقابل سنت و مدرنیته

این مضمون در سینمای ایران فراوان است، اما مهرجویی آن را سطحی روایت نمی‌کند. در دایره مینا مسئله فقط فساد سیستم پزشکی نیست، برخورد جهان‌های متفاوت است: علم مدرن، فقر شهری، اخلاقیات متزلزل.

در لیلا سنت در قالب فشار خانواده برای داشتن فرزند ظاهر می‌شود. مدرنیته در قالب عشق دو نفره و انتخاب فردی. فیلم نه قضاوت می‌کند و نه شعار می‌دهد. تضاد را نشان می‌دهد و عقب می‌ایستد. این همان بلوغ فکری مهرجویی است: ارائه‌ی موقعیت پیچیده بدون نسخه‌پیچی.

نخ سوم: اقتباس و گفت‌وگو با ادبیات

مهرجویی یکی از مهم‌ترین پل‌های میان ادبیات و سینمای ایران است. «گاو» از داستانی از غلامحسین ساعدی می‌آید. «پری» الهام‌گرفته از اثری از جروم دیوید سلینجر است. «سارا» برداشتی از نمایشنامه‌ی «خانه‌ی عروسک» نوشته‌ی هنریک ایبسن است.

اما نکته مهم این است: او هرگز صرفاً اقتباس نمی‌کند، بلکه بومی‌سازی و ایرانیزه می‌کند. ایده‌ی اگزیستانسیالیستی یا بحران فردی را می‌آورد و در بستر فرهنگ ایرانی می‌نشاند. نتیجه؟ آثاری که هم جهانی‌اند، هم عمیقاً ایرانی.

نخ چهارم: طبقه متوسط و روان‌شناسی شهری

اگر بخواهیم یک تیپ انسانی را نماد سینمای مهرجویی بدانیم، آن «روشنفکر طبقه متوسط شهری» است. هامون، سارا، لیلا، حتی علی سنتوری در سنتوری ، همه گرفتار بحران درونی‌اند، نه صرفاً بحران بیرونی.

اینجا دوربین بیشتر از آنکه به حادثه علاقه داشته باشد، به ذهن علاقه دارد. گفت‌وگوهای طولانی، مونولوگ‌های درونی، رؤیا و خیال، همه ابزارهایی‌اند برای شکافتن روان شخصیت. مهرجویی به ما نشان می‌دهد که تراژدی می‌تواند در یک آپارتمان آرام هم رخ دهد.

نخ پنجم: تنهایی و فروپاشی

در بسیاری از آثارش، شخصیت اصلی در نهایت تنها می‌ماند. حتی وقتی ازدواج هست، خانواده هست، جمع هست ، یک تنهایی بنیادی زیر پوست روایت جریان دارد. این تنهایی، مدرن است؛ تنهایی انسانی که معنا را گم کرده است.

هامون شاید روشن‌ترین نمونه باشد: مردی که میان فلسفه و زندگی واقعی گیر کرده و هیچ‌کدام را کامل در اختیار ندارد. مهرجویی به شکلی بی‌رحمانه اما صادقانه نشان می‌دهد که آگاهی، همیشه نجات‌بخش نیست، گاهی فقط رنج را عمیق‌تر می‌کند.

نخ ششم: نگاه انسانی، نه ایدئولوژیک

در دوره‌هایی که سینما به‌شدت سیاسی یا شعاری می‌شود، مهرجویی اغلب مسیر انسان‌محور را انتخاب می‌کند. حتی وقتی نقد اجتماعی می‌کند، از دریچه‌ی فرد وارد می‌شود. سیستم را از خلال زندگی یک انسان نشان می‌دهد. این روش باعث می‌شود آثارش تاریخ‌مصرف نداشته باشند.

و یک نکته‌ی جالب‌تر. مهرجویی تحصیل‌کرده‌ی فلسفه بود. این فقط یک بیوگرافی ساده نیست، در ساختار روایتش دیده می‌شود. پرسش «هستی چیست؟» در آثارش به شکل کاملاً دراماتیک طرح می‌شود. شخصیت‌ها اغلب در جست‌وجوی معنا هستند، نه صرفاً موفقیت.

در نتیجه همه این کاوش‌ها در آثار مهم آقای کارگردان:

سینمای مهرجویی درباره‌ی انسانِ در آستانه‌ی فروپاشی است، انسانی که میان گذشته و آینده، سنت و مدرنیته، ایمان و تردید، عشق و خودخواهی معلق مانده است.

او نه قهرمان می‌سازد، نه ضدقهرمان؛ او «انسان» می‌سازد، با تمام تناقض‌هایش و شاید به همین دلیل است که فیلم‌هایش هنوز زنده‌اند، چون بحران هویت، تنهایی، و جست‌وجوی معنا هنوز تمام نشده‌اند.

و در نهایت، مهرجویی کسی نیست که در قالب یک یا چند مطلب روایی و سینمایی معرفی شود، بلکه باید با تماشای دقیق فیلم‌هایش به هدف و منظور غائی وی پی برد.

این دلنوشته فقط بخش بسیار کوچکی از هویت فیلمسازی این مرد بزرگ است.