رقابت ژئوپلیتیکی و بحران‌های امنیتی در معادلات منطقه‌ای خلیج فارس

پایه و اساس تاریخ بشری را منازعات سیاسی و اجتماعی شکل داده است و این واقعیت قدمتی هم‌سنگ تاریخ انسان دارد. دوره‌های صلح و آرامش در اغلب موارد گذرا و شکننده بوده‌اند و صلحی پایدار و عاری از جنگ، بیش از آنکه واقعیتی مستمر در تاریخ باشد، به نوعی آرمان یا سراب شباهت دارد. با گسترش فناوری و توسعۀ تسلیحات پیشرفته، به‌ویژه سلاح‌های هسته‌ای، ساختار نظام بین‌الملل دگرگونی‌های عمیقی را تجربه کرده است. در چنین شرایطی حتی دولت‌هایی با توان مادی محدود نیز قادر شده‌اند با تکیه بر ظرفیت‌های بازدارندگی راهبردی، جایگاهی مؤثر در معادلات امنیتی به دست آورند که کرۀ شمالی نمونه‌ای شاخص از این وضعیت به شمار می‌رود.

در چنین بستری، نخستین دغدغۀ بازیگران در هر بحران، حفظ امنیت و تضمین بقای سیاسی و سرزمینی است. هراس از تهدید امنیت ملی، احتمال شکست در جنگ و تحمیل هزینه‌های سنگین ناشی از رقابت‌های ژئوپلیتیکی، دولت‌ها را ناگزیر می‌سازد تا برای مدیریت و مهار تعارضات خود به سازوکارهای مختلف متوسل شوند. از این منظر، بحران بین‌المللی زمانی شکل می‌گیرد که تعاملات میان دو یا چند دولت وارد مرحله‌ای حساس و بحرانی شود؛ مرحله‌ای که در آن احتمال تخریب روابط سیاسی، بروز درگیری نظامی و افزایش رفتارهای ستیزه‌جویانه به شکل قابل توجهی افزایش می‌یابد. در تعریفی دیگر، بحران بین‌المللی را می‌توان مجموعه‌ای سلسله‌مراتبی از تعاملات میان دولت‌ها دانست که در آن واحدهای سیاسی مستقل در وضعیت تضاد شدید قرار گرفته و روند تعاملات آنان به سمت تشدید تنش و احتمال درگیری سوق پیدا می‌کند. در بستر چنین بحران‌هایی، برخی کشورهای حوزۀ خلیج فارس، از جمله امارات متحدۀ عربی و عربستان سعودی، اگرچه در سطح رسمی و در چارچوب ادبیات دیپلماتیک بر حفظ روابط همسایگی و ثبات منطقه‌ای تأکید می‌کنند، اما در عمل گاه اقداماتی انجام داده‌اند که به تداوم تنش‌ها و تعمیق شکاف‌های سیاسی در منطقه انجامیده است. این وضعیت در مواردی حتی در دوره‌هایی که فضای تنش‌زدایی یا آتش‌بس برقرار بوده نیز با برخی اقدامات و مواضع نسنجیده و همکاری با ایالات متحده نمود یافته است. این کشورها در عین حال در چارچوب رقابتی فزاینده برای تثبیت موقعیت ژئوپلیتیکی و ارتقای نقش منطقه‌ای خود عمل می‌کنند. در چنین رقابتی، هرگاه میان ظرفیت‌های واقعی قدرت و سطح نقش‌آفرینی منطقه‌ای آنان ناهمخوانی ایجاد شود، احتمال شکل‌گیری بحران‌های جدید در روابط منطقه‌ای افزایش می‌یابد. در این چارچوب، موضوعاتی همچون مسئلۀ جزایر سه‌گانه، مناقشات مربوط به نام خلیج فارس و رقابت بر سر منابع نفت و گاز می‌تواند در آینده به نقاط کانونی منازعات منطقه‌ای تبدیل شود و بازتابی از تضادهای مزمن در سیاست‌های منطقه‌ای باشد.

در همین حال، امارات به‌خوبی دریافته است که بقا و تثبیت جایگاه در محیط متحول منطقه‌ای مستلزم برخورداری از سیاست خارجی فعال و دیپلماسی پویاست. از این رو، این کشور در سال‌های اخیر تلاش کرده است از طریق گسترش روابط با بازیگران مختلف منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، از جمله اسرائیل، جایگاه راهبردی خود را تقویت کند. این در حالی است که خصومت و تقابل میان ایران و اسرائیل، به دلیل ریشه داشتن در تعارض‌های بنیادین ارزشی و راهبردی، از جمله منازعاتی به شمار می‌رود که حل‌وفصل آن به آسانی امکان‌پذیر نیست. بحران‌هایی که منشأ آن‌ها اختلاف در ارزش‌های اساسی باشد، معمولاً ماهیتی عمیق و پایدار پیدا می‌کنند و در صورت تشدید، می‌توانند به درگیری‌هایی پرهزینه و حتی جنگ‌های خونین منجر شوند؛ چرا که کنشگران سیاسی و اجتماعی غالباً برای دفاع از باورها و ارزش‌های بنیادین خود حاضر به تحمل هزینه‌های سنگین هستند و آن‌ها را به سادگی با منافع دیگر جایگزین نمی‌کنند. در این چارچوب، رفتار برخی بازیگران منطقه‌ای در قبال ایران نمی‌تواند بدون پیامد باقی بماند. هرگونه اقدام خصمانه، حتی اگر در قالب رفتارهای دوگانه یا پوشش‌های دیپلماتیک صورت گیرد، در معادلات امنیتی منطقه بازتاب خواهد یافت و با واکنش متناسب روبه‌رو خواهد شد و برای آن‌ها عواقب بسیار جدی خواهد داشت و کشوری چون امارات، با عمق کم و تاریخ نداشته و مرزهای دست‌ساز و مصنوعی نمی‌تواند در منطقه ایفای نقش کند.

نویسنده: فراهانی