ناصر تقوایی؛ معمار سکوت‌های پُرمعنا و جهان‌بین یگانه سینمای ایران (بخش دوم)

7 ماه قبل

بازدید: 113

کد خبر: 000153014

ناصر تقوایی؛ معمار سکوت‌های پُرمعنا و جهان‌بین یگانه سینمای ایران (بخش دوم)

ناصر تقوایی، فیلم‌ساز و نویسنده‌ای که نامش با واقع‌گرایی شاعرانه و جهان‌سازی دقیق گره خورده، از معدود هنرمندانی است که هر اثرش به نقطه‌ای مهم در تاریخ سینمای ایران بدل شده است. از «آرامش در حضور دیگران» تا «ناخدا خورشید» و تجربه‌های تلویزیونی ماندگاری چون «دایی‌جان ناپلئون»، مسیر هنری او سرشار از دقت، وسواس، و نگاهی انسانی است که نسل‌های مختلف فیلم‌سازان را تحت تأثیر قرار داده است.

سینما

سال 1343 وقتی تقوایی بیست و سه ساله بود، در فیلم «خشت و آینه» ابراهیم گلستان، دستیاری کرد و این آغازی بود بر فعالیت‌های پشت صحنه او در سینما. تقوایی سال 1349 ساخت فیلم سینمایی را با پشتوانه ادبیاتی شروع کرد؛ با «آرامش در حضور دیگران». فیلمی اقتباس‌شده از داستانی به همین نام در کتاب «واهمه‌های بی‌نام‌ونشان» از «غلامحسین ساعدی»؛ ساعدی که آن روزها آثار زیادی از او یا بر پرده سینما بود، یا روی صحنه نمایش. این فیلم اما چندبار به مدت چند سال توقیف شد و در نهایت به بایگانی رفت. با اینحال تقوایی با آرامش در حضور دیگران توانست جای خود را بین فیلمسازان موج نوی سینمای ایران تثبیت کند. فیلمسازانی چون «علی حاتمی»، «داریوش مهرجویی» و «مسعود کیمیایی».

تقوایی بعد از انقلاب، تا اواسط دهه ۶۰ فیلمی نساخت و بعد، سال 1365 با شاهکارش به میدان آمد؛ «ناخدا خورشید». فیلمی برگرفته از داستان «بودن یا نبودن» نویسنده آمریکایی «ارنست همینگوی»؛ همینگوی که در الهامات ادبی اهالی مکتب جنوب، جا خوش کرده بود. ناخدا خورشید مانند کارهای قبلی تقوایی ترکیبی از روایت‌های ادبی و روایت‌های ساختاری و تکنیکی بود. ناخدا بین مردم و منتقدان جای خود را تا همین امروز باز کرده است و یکی از بهترین فیلم‌های سینمای ایران است؛ بازیگران آن نیز، بهترین بازی خود تا آن روز را در ناخدا خورشید ارائه دادند، طوری که هنوز که هنوز است سیگار روشن کردن یک دستی ناخدا خورشید (با بازی داریوش ارجمند)، از لذت‌های دوست داشتنی و دست نیافتنی سینمای ایران است. ناخدا خورشید در دوره پنجم جشنواره فیلم فجر، به جز نامزدی در رشته‌های مختلف، جوایز بهترین بازیگر نقش اول مرد و بهترین بازیگر نقش دوم مرد را از آن خود کرد. البته که رقابت جشنواره سال ۱۳۶۵ بسیار تنگاتنگ بود و ناخدا خورشید باید با اجاره‌نشین‌ها، شیر سنگی، خانه دوست کجاست، طلسم و پرواز در شب رقابت می‌کرد. جدا از اینکه ناخدا در جشنواره‌های بین‌المللی مانند جشنواره فیلم لوکارنو هم برگزیده شد.

پیشنهاد ایونا

ناخدا خورشید، نقطه اوج هنر تقوایی در سینما بود و بعد از آن، تقوایی با شیب بسیار ملایمی، از آن اوج فاصله گرفت. «ای ایران» یکی از این ساخته‌‌ها بود. کاری کمدی به نویسندگی تقوایی که سال ۱۳۶۹ منتشر شد و علیرغم انتظار عواملش برای دریافت جایزه، حتی در بخش مسابقه جشنواره فیلم فجر هم راه داده نشد و فقط پوسترش مورد تقدیر قرار گرفت.

اپیزود «کشتی یونانی» در «قصه‌های کیش»، ساخته بعدی تقوایی در سال ۱۳۷۷ بود. تقوایی در کشتی یونانی باز هم به بوم جنوب و باورهای آیینی مردمان آن به‌خصوص زار پرداخته است. قصه‌های کیش که گاهی به قصه‌های جزیره هم معروف است، حاصل همکاری هفت‌تن از کارگردانان حرفه‌ای سینمای ایران است.

«کاغذ بی خط» ساخته بعدی تقوایی است که آن را بر اساس طرحی از «مینو فرشچی» نوشت. فیلمی درباره رؤیای نویسنده‌شدن یک زن خانه‌دار. فیلمی که سال ۱۳۸۱ ساخته شد و گرچه در جشنواره فیلم فجر نامزد بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد، اما رقابت را به «خانه‌ای روی آب» و «من ترانه ۱۵ سال دارم» باخت

ناتمام‌ها

اما نمی‌شود از ناصر تقوایی گفت و از ناتمام‌هایش نگفت. ناتمام‌هایی که بخشی از آن به علت سانسور و بخشی از آن به علت وسواس به‌خصوص تقوایی در فیلم‌سازی بوده است.

پرونده ناتمام‌های تقوایی از قبل از انقلاب و با «شوهر آهو خانم» شروع شد. سریالی که قرار بود تقوایی آن را بر اساس رمان «علی‌محمد افغانی» بسازد. اما ساخت سریال شوهر آهو خانم به جز مواجه شدن با سانسورهای بی‌مورد به بخش انتقادی فیلم‌نامه‌، با کمبود تجهیزات و نیروی فنی هم مواجه بود. کمبودی که باعث شد تقوایی قید کار را بزند.

پرونده ناتمام‌های تقوایی با سریال «کوچک جنگلی» ادامه یافت. سریالی که او فیلم‌نامه‌‌اش را بر اساس داستان «احمد احرار» نوشت و حدود سه سال از عمرش در دهه ۶۰ را درگیر تولید آن بود. اما اختلافات بین او و صدا و سیما بالا گرفت. صداوسیما معتقد بود بازدهی تولید سریال پایین است و تقوایی معتقد بود قرار است در فیلمنامه او دست ببرند. در نهایت، ادامه پروژه به «بهروز افخمی» واگذار شد.

«زنگی و رومی» یکی دیگر از فیلم‌های ناتمام تقوایی بود که اگر ساخته می‌شد، هفتمین فیلم کارنامه او می‌شد. این فیلم پرستاره نیز بعد از چندماه فیلمبرداری در قشم متوقف شد و حالا فقط چند دقیقه از پشت صحنه آن در فضای مجازی وجود دارد. پشت صحنه‌ای که نشان می‌دهد قرار بوده زنگی و رومی باز هم در بوم جنوب ایران و دوران اشغال انگلیسی‌ها ساخته شود. با داستانی درباره مذاکره تنگستانی‌ها و اشغالگران انگلیسی.

«چای تلخ» آخرین فیلم از فیلم‌های ناتمام تقوایی بود. فیلمی دربارۀ یک خانواده مرزنشین در جنگ ایران و عراق. فیلمی که ظاهرا قرار بوده بیگ پروداکشن باشد اما نشد. علت ساخته نشدن «چای تلخ» را باید در این صحبت‌های تقوایی جستجو کرد:

سعید حاجی‌میری

«سعید حاجی‌میری (تهیه‌کننده فیلم) زیربار مخارج ضروری فیلم نمی‌رفت. فیلم نیاز به دکور داشت. نیاز به آتش‌سوزی نخلستان داشت. یک روستا در این فیلم رفته‌رفته نابود می‌شد. او زیربار نمی‌رفت. می‌گفت یک کاری‌اش بکن.»

وسواس و جدیت تقوایی اما اجازه نمی‌دهد و سعی می‌کند خودش دنبال امکانات برود. مثلا او به جای کلاش پلاستیکی که تهیه‌کننده برایش می‌فرستد، به پاسگاه اطراف فیلمبرداری می‌رود و از کارکنان آنجا که به تقوایی علاقه داشتند، اسلحه بی‌مجوز قرض می‌گیرد! و این داستان‌ها ادامه داشته تا اینکه تیر آخر شلیک می‌شود! هنگامی که عوامل فیلم خواب بودند، نخلستان به طور مرموزی آتش می‌گیرد و بعد از آن، بلیط بازگشت برای آقای کارگردان ارسال می‌شود! تقوایی و دوستانش ادعا دارند این کار عمدی بوده و تیر خلاص به آبروی تقوایی که او نمی‌تواند فیلمی را تمام کند. راست و دروغ این ادعا بحث ما نیست اما از حرفی که بیضایی درباره تقوایی گفته نمی‌توان گذشت:

«احترام به سینمای جدی به او اجازه‌ی سرهم بندی نمی‌داد و در نتیجه محبوب پولسازان نبود.»

«ابراهیم حاتمی کیا» نیز درباره بیضایی و تقوایی گفته است:

«کسانی مثل بیضایی و تقوایی فیلم‌های سنگین می‌سازند و سخت می‌سازند. بنا بر این تهیه‌کننده هم به سختی به سمت آنها می‌رود.»

بعد از تمام چیزهایی که در کارنامه‌ی ناصر تقوایی مرور شد، یک نکته بسیار مهم را نباید از یاد برد. تقوایی فیلم‌سازی «مولف» بود. چه به‌خاطر اقتباس مستقل سینمایی از آثار ادبی و چه به‌خاطر توانایی مبهوت‌کننده‌اش در تک‌نگاری شخصیت‌ها در کارهای سینمایی‌اش.

ایستادن ناصر تقوایی بین سینمای مدرن و ادبیات کلاسیک باعث شد تا آثار «مؤلفانه» او همیشه حرفی برای گفتن داشته باشد و با وجود گزیده‌کار بودن، همیشه مورد توجه منتقدان و مخاطبان جدی سینمای ایران باشد. چه در زندگی و چه در مرگش؛ فاصله‌ای بین ۲۲ تیر ۱۳۲۰ تا ۲۲ مهر ۱۴۰۴.