نقدی بر سریال "شغال" پخش از فیلیمو

وقتی داستان یک سریال این‌طور با رشته‌هایی درهم‌کشیده آغاز می‌شود—قمار، تجاوز، روابط پیچیده خانوادگی، ازدواج‌های تودرتو، شبکه‌های قدرت و فساد—معمولاً یا قرار است با یک پازلی هوشمندانه طرف باشیم، یا با یک گره‌چینی بی‌قاعده که فقط تظاهر به عمق می‌کند. «شغال» متأسفانه بیشتر در دسته دوم فرود می‌آید.

مشکل اصلی در منطق درونی روایت است. درام باید مثل یک ساز کوبه‌ای خوش‌صدا باشد: هر ضربه‌اش، حتی اگر تند باشد، باید از قبلی منطقی‌تر شود. اما در این سریال، هر بار که داستان یک پله پیچیده‌تر می‌شود، آن پله نه از دل شخصیت‌ها، که از دل «نیاز به شوک» بیرون می‌آید. تجاوز به آوا، پیوند عجیب‌وغریب خانوادگی کامیار و سیاوش، همسری سیمین و فرهاد (پدر کامیار)، ارتباط او با پرونده نیکتاج… همه این‌ها نه مثل حلقه‌های طبیعی یک زنجیر، بلکه مثل آجرهای یک ساختمان کج روی هم چیده شده‌اند.

این نوع پیچیدگی وقتی بدون تحلیل روانی دقیق شخصیت‌ها رخ بدهد، از درون تهی می‌شود. شخصیت‌ها باید مثل موجودات زنده رشد کنند، نه مثل مهره‌های شطرنج که هر وقت نویسنده گیر می‌افتد یک «حرکت عجیب» برایشان پیدا کند. سیاوش، کامیار، آوا—هیچ‌کدام فرصت کافی برای تبدیل‌شدن به یک انسان چندلایه پیدا نمی‌کنند. در عوض، انگار هر کدام حامل یک «تابلو اعلانات روایی» هستند؛ یکی نقش قربانی، یکی نقش متجاوزِ بچه‌پولدار، یکی حلقه اتصال اخلاق و قانون.

درام اجتماعیِ تیره و تار فقط زمانی اثرگذار است که بتواند خشونت و فساد را در بستری باورپذیر نشان بدهد؛ نه وقتی که این عناصر شبیه چاشنی‌های تند اضافه می‌شوند تا غذا هیجان‌انگیزتر شود. حتی مضمون مهمی مثل تجاوز—که می‌تواند هسته یک درام سنگین و انسانی باشد—در این سریال گاهی ابزار پیشبرد صحنه‌های بعدی است، نه زخمی واقعی که پیامدش شخصیت‌ها را وادار به تغییر کند.

با این‌حال سریال خالی از تلاش نیست. جهان‌سازی‌اش می‌خواهد چیزی شبیه یک «نقشه شبکه قدرت» باشد، اما چون روابط افراد بدون قاعده روی هم انباشته شده‌اند، نقشه بیشتر به یک کلاف سردرگم تبدیل شده. این همان نقطه‌ای است که نویسنده باید بایستد و دوباره از خودش بپرسد: انگیزه هر شخصیت چیست؟ چرا این انتخاب را می‌کند؟ آیا این انتخاب از گذشته‌اش می‌آید یا از نیاز نویسنده به یک پیچش تازه؟

اگر قرار باشد نقدی حرفه‌ای و موجز ارائه شود، می‌شود گفت «شغال» دچار تورم روایی است: اتفاقات زیاد، شخصیت‌های زیاد، رازهای زیاد، اما وزن و ضرورت کم. انرژی سریال صرف ساختن یک هزارتوی تصنعی شده، نه کندوکاو در انسان‌هایی که واقعاً ته این هزارتو گیر کرده‌اند.

مسیرِ بهتر برای سریال می‌توانست این باشد که به‌جای انباشتن اتفاقات بزرگ، روی یک خط اصلی متمرکز شود—مثلاً خودِ رابطه سیاوش، کامیار و آوا—و از دل آن، نقد اجتماعی‌اش را رشد دهد. وقتی هسته درست باشد، شاخه‌ها خودشان راه‌شان را پیدا می‌کنند.

سریال "شغال" دارای نقدهای متفاوتی است؛ برخی آن را سریالی جسورانه و باکیفیت در پرداخت بصری و طرح مسائل اجتماعی می‌دانند، در حالی که عده‌ای دیگر از منطق ضعیف روایی، شخصیت‌های سطحی، و اتفاقات کلیشه‌ای انتقاد می‌کنند. منتقدان موافق معتقدند که سریال از نظر بصری قدرتمند است و به مضامین مهمی مانند خشونت نهادینه و بحران اخلاقی می‌پردازد، اما منتقدان مخالف معتقدند که سریال با وجود انتخاب موضوعات سنگین، در اجرای آن‌ها ناموفق بوده و به جای ایجاد تعلیق، با اتفاقات بی‌منطق مخاطب را خسته می‌کند.

از نکات مثبت سریال می‌توان به جنبه‌های بصری اشاره نمود، سریال از نظر بصری قدرتمند توصیف شده و در نورپردازی، قاب‌بندی و فضاسازی موفق عمل کرده است. نقطه قوت بعدی، پرداختن به مسائل اجتماعی است. "شغال" در پرداختن به موضوعات اجتماعی، اخلاقی و تابوهای فرهنگی، جسورانه عمل کرده و تصویری از فروپاشی اخلاق و بحران اعتماد در جامعه ارائه می‌دهد.

برخی منتقدان معتقدند که سریال توانسته است به سطحی از تراژدی اجتماعی نزدیک شود که در آثار تلویزیونی ایرانی کمتر دیده می‌شود

از نکات منفی این سریال می‌توان منطق روایی ضعیف را برشمرد. برخی منتقدان معتقدند که داستان به سرعت پیش می‌رود و برای جبران کمبود قصه، از اتفاقات بی‌منطق استفاده می‌کند.

داشتن شخصیت‌های سطحی و فاقد عمق روانی لازم نیز باعث تضعیف بازیگری بازیگران نیز شده است استفاده از کلیشه‌ها و اتفاقات تکراری نیز در سریال دیده شده است، برخی از تمهیدات فرمی و قاب‌های مشابه به دفعات تکرار شده و از تأثیرگذاری سریال کاسته است.

این‌جور داستان‌ها همیشه ظرفیت تبدیل‌شدن به چیزی پرمعنا را دارند، اگر اجازه بدهند شخصیت‌ها نفس بکشند و منطق جهان داستان سفت و محکم شود.

خبرنگار : ن.شاکر