چرا در خاورمیانه این همه نفت وجود دارد؟

در سال ۱۹۰۸، نفت برای اولین‌بار در خاورمیانه کشف شد؛ زمانی که فواره‌ا‌ی نفتی به ارتفاع ۲۴ متر در مسجد سلیمان در استان خوزستان به هوا پاشید. بار دیگر، منطقه‌ای که با عنوان «گهواره تمدن بشری» شناخته می‌شود، آماده بود تا تاریخ دنیا را تغییر دهد. ریشه‌ی این طلای سیاه که از دل زمین بیرون می‌آید، داستانی بسیار پیچیده‌تر و عمیق‌تر از مسائل سیاسی و فراز و نشیب‌های انسانی دارد.

خاورمیانه دارای ثروت زیادی از سوخت‌های فسیلی است؛ زیرا تقریباً بین ۲۵۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش، این منطقه میزبان دریای عظیمی به نام اقیانوس تتیس بود. این توده آب گرمسیری در میان قاره‌های باستانی گوندوانا و لوراسیا قرار داشت و مملو از انواع حیات بود؛ از جمله پلانکتون‌ها، صخره‌های مرجانی، ماهی‌ها، سرپایان و خزندگان دریایی مانند ایکتیوسورها.

وقتی صفحات تکتونیکی جابجا شدند، صفحات آفریقا و عربستان به تدریج با صفحه اوراسیا برخورد کردند. این برخورد آهسته باعث کوچک‌شدن اقیانوس تتیس و در نهایت بسته‌شدن آن شد و دریا و گورستانی عظیم از موجودات زنده را دفن کرد. دریای عظیم تتیس همان‌جایی بوده است که بخش‌های خاصی از آفریقا و اوراسیا و به‌ویژه خلیج فارس، امروزه روی ذخایر باستانی آن قرار دارند.

بر خلاف باور رایج، نفت خام صرفاً شربت فشرده‌ای از دایناسورهای مرده نیست. بلکه محصول میلیون‌ها سال گرما، فشار و زمان است که بر مقادیر زیادی جلبک‌های میکروسکوپی، پلانکتون‌ها و سایر موجودات دریایی دفن‌شده در زیر لایه‌های رسوبی وارد می‌شود. حجم بالای انرژی‌ که این ترکیبات آلی در طول قرن‌ها از خورشید جذب کرده‌اند، ازطریق فرآیندی بسیار آهسته و پیچیده به ذخایر عظیم هیدروکربن‌های مایع و گازی تبدیل شده است که امروزه برای تأمین انرژی می‌سوزانیم.

اما این تنها بخشی از داستان دلیل وجود این مقدار نفت در منطقه است. خاورمیانه حدود ۳۰ درصد از تولید جهانی نفت و ۱۷ درصد از تولید جهانی گاز طبیعی را به خود اختصاص داده است. عمدتاً سه کشور بزرگ منطقه یعنی ایران، عربستان سعودی و عراق جریان تولید نفت را برعهده دارند؛ هرچند بسیاری از کشورهای دیگر نیز صاحب سهم‌های کوچک‌تر هستند.

در واقعیت، خاورمیانه بیشترین حجم کل منابع نفتی جهان را در اختیار ندارد. ونزوئلا بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را دارد، در حالی که ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان است.

بااین‌حال، غرب آسیا دارای برخی از غنی‌ترین منابع نفتی است که به راحتی می‌توان آن‌ها را از سطح زمین استخراج کرد؛ زیرا در رسوبات نسبتاً کم‌عمق دفن شده‌اند. با توجه به این عامل مهم، خاورمیانه کمی بیش از ۵۰ درصد از کل ذخایر باقی‌مانده قابل بازیابی جهان را در اختیار دارد.

علاوه بر این، انواع مختلفی از نفت وجود دارد که باید در نظر گرفته شوند. در مکان‌هایی مانند ونزوئلا، ذخایر عظیمی از سوخت‌های فسیلی درون لایه‌های غنی خاک آن‌ها دفن شده؛ اما این ذخایر «متراکم و چسبناک» توصیف می‌شوند و استخراج و فرآوری آن‌ها دشوار و پرهزینه است. در مقابل، بخش زیادی از نفت خاورمیانه «سبک و شیرین» محسوب می‌شود و همین ویژگی آن را برای بازارهای جهانی بسیار جذاب‌تر می‌کند.

در نهایت، عوامل سیاسی و تاریخی نیز در اهمیت خاورمیانه به‌عنوان منبع اصلی نفت درطول دهه‌های اخیر نقش بسزایی داشته‌اند. به‌طور خلاصه، این منطقه به شکلی جدایی‌ناپذیر با نفت گره خورده؛ واقعیتی که همچنان در تحولات جهانی امروز مشهود است. خلیج فارس، کانون اصلی این داستان زمین‌شناسی، نقشی حیاتی در معادلات قدرت و آشفتگی‌های بین‌المللی ایفا می‌کند و پیش‌بینی تغییر این نقش در آینده نزدیک دشوار به نظر می‌رسد.