کریم‌خان زند لر بی‌سواد یا فرمانروایی که ایران را از آشوب بیرون آورد؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، کریم‌خان زند از چهره‌های مهم تاریخ ایران در قرن هجدهم میلادی است؛ فرمانروایی که پس از قتل نادرشاه افشار و تشدید کشمکش‌های داخلی، توانست بخش بزرگی از ایران را زیر اقتدار خود درآورد و شیراز را به مرکز حکومتش تبدیل کند. او از سال ۱۷۵۱ تا زمان فوتش در سال ۱۷۷۹ میلادی حکومت کرد و برخلاف بسیاری از فرمانروایان هم‌عصر خود، عنوان «شاه» را نپذیرفت و با عنوان «وکیل» شناخته شد. 

کریم‌خان زند که بود و از کجا به قدرت رسید؟

محمدکریم‌خان زند، مشهور به کریم‌خان زند، در حدود سال ۱۷۰۵ میلادی متولد شد. او به طایفه زند تعلق داشت؛ گروهی از شاخه لک لرهای شمالی که در نواحی زاگرس و دشت‌های اطراف ملایر زندگی می‌کردند.

هرچند درباره ریشه‌های دورتر این گروه در پژوهش‌های تاریخی بحث‌هایی وجود دارد، تعلق طایفه زند به مجموعه لک و پیوند آن با لرهای منطقه در منابع معتبر تاریخ ایران ثبت شده است. 

زندگی سیاسی کریم‌خان در دوره‌ای شکل گرفت که پس از مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ میلادی، اقتدار حکومت مرکزی تضعیف شده بود و مدعیان متعدد برای تسلط بر قلمرو ایران رقابت می‌کردند. کریم‌خان با اتکا به نیروی نظامی طایفه زند و ائتلاف با دیگر نیروهای محلی وارد این رقابت شد. او در سال ۱۷۵۰ میلادی در تصرف اصفهان نقش داشت و پس از شکست رقیبان اصلی خود، به‌تدریج قدرتش را در بخش‌های وسیعی از ایران تثبیت کرد.

انتخاب شیراز به‌عنوان مرکز حکومت نیز صرفاً یک جابه‌جایی سیاسی نبود. این شهر در دوران زندیه به کانون فعالیت‌های عمرانی، تجاری و اداری تبدیل شد و آثار برجای‌مانده از آن دوره، از جمله ارگ کریم‌خان، هنوز بخشی از سیمای تاریخی شهر را تشکیل می‌دهند.

چرا خودش را شاه ننامید؟

یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه حکومت کریم‌خان، پرهیز او از پذیرش عنوان شاه بود. او عنوان «وکیل‌الدوله» و در روایت‌های تاریخی «وکیل‌الرعایا» را به کار می‌برد؛ عنوانی که بر نقش نمایندگی و سرپرستی مردم تأکید داشت، هرچند قدرت اجرایی عملاً در اختیار شخص او بود.

این انتخاب را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه مردم‌سالاری به مفهوم امروزی دانست؛ ساختار سیاسی آن دوره همچنان بر قدرت شخصی فرمانروا استوار بود. بااین‌حال، پرهیز از عنوان شاه در فضای سیاسی پس از فروپاشی اقتدار صفویان و افشاریان، یکی از ویژگی‌های متمایز حکومت زندیه به شمار می‌رود.

کریم‌خان در اداره کشور تلاش کرد ثبات را به بخش‌های وسیعی از ایران بازگرداند، تجارت و کشاورزی را احیا کند و روابط حکومت با بزرگان شهرها و مدیران اداری را سامان دهد.

دانشنامه ایرانیکا، در بررسی سلسله زندیه، از سیاست‌های اقتصادی سنجیده و رفتار نسبتاً انسانی او به‌عنوان عواملی یاد می‌کند که به ماندگاری اعتبار تاریخی‌اش کمک کردند. 

البته کارنامه او خالی از خشونت و منازعه نبود. تثبیت قدرت در آن دوره با لشکرکشی، سرکوب رقیبان و برخوردهای سیاسی همراه بود. بنابراین، تصویر تاریخی کریم‌خان نه باید به قهرمانی بی‌نقص تقلیل یابد و نه با چند صفت منفی کنار گذاشته شود.

آیا کریم‌خان زند بی‌سواد بود؟

یکی از محورهای بحث اخیر، مسئله سواد کریم‌خان است. در برخی روایت‌های تاریخی و شرح‌حال‌های مربوط به او آمده است که خواندن و نوشتن نمی‌دانست. از جمله، در معرفی کتاب «کریم‌خان زند و زمان او» نوشته پرویز رجبی نیز به این ویژگی اشاره شده است. 

بااین‌حال، برای داوری دقیق باید میان سواد خواندن و نوشتن، آموزش رسمی، دانش سیاسی و توانایی اداره حکومت تفاوت گذاشت. نداشتن سواد مکتبی، در صورت تأیید، به معنای فقدان هرگونه شناخت سیاسی یا ناتوانی در تصمیم‌گیری نیست. در مقابل، موفقیت سیاسی نیز به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که یک فرمانروا از دانش یا توانایی ویژه‌ای در همه زمینه‌ها برخوردار بوده است.

کریم‌خان در دوره‌ای زندگی می‌کرد که آموزش رسمی به شکل امروزی وجود نداشت و بسیاری از فرماندهان و صاحبان قدرت، مسیر نظامی و قبیله‌ای را برای رسیدن به جایگاه سیاسی طی می‌کردند. ارزیابی او نیز باید در چارچوب همان زمان انجام شود؛ از جمله با بررسی تصمیم‌های سیاسی، شیوه اداره قلمرو، سیاست‌های اقتصادی و روابطش با نخبگان اداری و فرهنگی.

نکته مهم‌تر آن است که اگر بی‌سوادی کریم‌خان را واقعیتی تاریخی بدانیم، این ویژگی به‌تنهایی نه دستاوردهای او را نفی می‌کند و نه اشتباهات احتمالی‌اش را توضیح می‌دهد. تاریخ‌پژوهی به بررسی شواهد و پیامدها نیاز دارد، نه استفاده از یک صفت به‌عنوان جایگزین تحلیل.

میراثی که در شیراز باقی ماند

بخش مهمی از اعتبار تاریخی کریم‌خان با اقدامات عمرانی و اقتصادی او پیوند خورده است. ارگ کریم‌خان، بازار وکیل و مجموعه‌ای از بناهای تاریخی شیراز، یادگار دوره‌ای هستند که این شهر مرکز حکومت زندیه بود. این آثار به‌تنهایی تمام کارنامه سیاسی او را توضیح نمی‌دهند، اما نشان می‌دهند که حکومت زندیه صرفاً دوره‌ای از جنگ و رقابت بر سر قدرت نبود و فعالیت‌های عمرانی نیز در آن جریان داشت. 

کریم‌خان همچنین در احیای تجارت و کشاورزی در فارس و بخش‌هایی از غرب ایران نقش داشت. در دوران او، روابط تجاری با شرکت هند شرقی بریتانیا برقرار بود و حکومت زندیه در پی تثبیت شرایط اقتصادی مناطق تحت کنترل خود بود. در عین حال، جنگ‌های منطقه‌ای و محاصره بصره در سال‌های پایانی حکومتش نشان می‌دهد که سیاست خارجی و نظامی او نیز با هزینه‌ها و منازعات جدی همراه بود. 

از همین رو، اهمیت کریم‌خان را باید در مجموعه‌ای از عوامل جست‌وجو کرد: بازگرداندن نسبی ثبات پس از دوره‌ای از آشوب، سامان‌دهی حکومت، رونق‌بخشی به شیراز و تلاش برای احیای تجارت و کشاورزی. این عوامل مبنای قابل‌بررسی‌تری برای ارزیابی تاریخی او هستند تا داوری درباره سواد شخصی یا خاستگاه قومی‌اش.

از یک عبارت جنجالی تا پرسش درباره تاریخ‌نگاری

اظهارات سعید لیلاز درباره کریم‌خان زند در روزهای اخیر بازتاب گسترده‌ای داشته است. در گزارش‌های منتشرشده، عبارت «یک لر بی‌سواد» به او نسبت داده شده و ادعایی نیز درباره وضعیت خاندان زندیه مطرح شده است. این تعابیر با انتقادهایی، به‌ویژه از سوی برخی کاربران و چهره‌های لر، روبه‌رو شد. 

لیلاز در واکنش به حاشیه‌ها اعلام کرد که قصد توهین به مردم لر یا خاندان زندیه را نداشته است. او توضیح داد که سخنانش در چارچوب بحثی درباره تنگه هرمز و تحولات بین‌المللی مطرح شده و بخشی از صحبت‌های طولانی‌اش به‌صورت تقطیع‌شده انتشار یافته است. 

با وجود این توضیح آیا می‌توان یک شخصیت تاریخی را بدون توجه به زمینه سیاسی و اجتماعی دورانش، با عبارتی کوتاه تعریف کرد؟ و آیا کنار هم قرار دادن هویت قومی و یک ویژگی منفی، ممکن است به‌جای نقد یک فرد، به‌عنوان داوری درباره یک گروه اجتماعی برداشت شود؟

کریم‌خان زند را می‌توان به‌دلیل تصمیم‌های سیاسی، شیوه حکمرانی، جنگ‌ها، سیاست‌های اقتصادی و میراث عمرانی‌اش نقد کرد. اما چنین نقدی زمانی ارزش تاریخی دارد که به شواهد و عملکرد او متکی باشد.

کریم‌خان زند، با همه محدودیت‌ها و تناقض‌های دورانش، فرمانروایی بود که پس از سال‌ها آشوب توانست بخش بزرگی از ایران را زیر اقتدار خود گرد آورد و دوره‌ای از ثبات نسبی ایجاد کند. مسئله اصلی درباره او این است که چگونه به قدرت رسید، چگونه حکومت کرد و چه اثری بر تاریخ ایران گذاشت. پاسخ به این سوال ها، به‌جای تکرار صفات جنجالی، تصویری دقیق‌تر از یکی از چهره‌های مهم تاریخ ایران به دست می‌دهد.

خبرنگار : همتی