۳ سناریوی احتمالی آمریکا برای پایان جنگ با ایران؛ از مذاکره تا بن‌بست راهبردی

وضعیت همچنان پیچیده و رو به پیچیده‌تر شدن است. علت همین این است که تحولات جنگ برخلاف انتظار آمریکا و اسرائیل پیش رفته و همین مسئله پایان آن را برای ترامپ عملا به یک بن‌بست راهبردی تبدیل کرده است. 

جنگ با این برآورد شروع شد که با حملات سنگین ساعات نخست و ترورها، جمهوری اسلامی و ساختارهای سیاسی، نظامی و امنیتی دچار فروپاشی می‌شوند. ترامپ تا آنجا به تحقق این هدف خوش‌بین بود که در همان روزهای نخست جنگ از ضرورت تعیین رهبری آینده ایران سخن می‌گفت.

مساله دیگر این که اگر هم احتمال عدم سقوط در نظر گرفته شده بود، باز گویا تصور می‌شد که همین ضربات اولیه جمهوری اسلامی را چنان تضعیف خواهد کرد که توان واکنش جدی به جنگ و اجرای تهدیدهای پیشین را از دست می‌دهد. البته عامل دیگری که این تصور را در دستگاه محاسباتی ترامپ شکل داده بود، برآورد او از واکنش احتمالی ایران بر اساس رفتار آن در تحولات سال‌های اخیر، از ترور سردار سلیمانی تا جنگ ۱۲ روزه بود.

بر همین مبنا گویا تصور می‌شد که حتی اگر جمهوری اسلامی سقوط نکند، برای حفظ بقای خود نه جنگ را منطقه‌ای خواهد کرد و نه تنگه هرمز را خواهد بست. ترامپ نیز چند روز پیش گفته بود که اساساً پیش‌بینی نمی‌کرد ایران جنگ را منطقه‌ای کند.

اما آنچه رخ داد برخلاف این برآورد بود و جمهوری اسلامی برای مقابله با این «نبرد وجودی» از کارت «مرد دیوانه» استفاده کرد و هم جنگ را منطقه‌ای کرد و هم تنگه هرمز را بست. اصل وقوع جنگ غافلگیرکننده نبود، اما نحوه آغاز آن در روز روشن موجب غافلگیری ایران شد. در مقابل، تاکتیک ایران در مدیریت جنگ نیز برای نخستین بار طرف مقابل را غافلگیر کرد و به تبع آن تحولاتی رقم خورده است که پایان دادن یکجانبه و بدون توافق جنگ مانند مدل جنگ 12 روزه را برای ترامپ دشوار کرده است. تا جایی که وزیر دفاع پاکستان نیز چند روز پیش گفت که اهداف جنگ (از سرنگونی نظام سیاسی ایران)، به بازگشایی تنگه هرمز تقلیل یافته است؛ تنگه‌ای که پیش از جنگ باز بود.

در چنین وضعیتی سه سناریو بیشتر مطرح نیست. نخست آنکه جنگ بدون بازگشایی تنگه هرمز پایان یابد؛ گزینه‌ای که در کنار عدم تحقق اهداف جنگ می‌تواند برای ترامپ و حزب جمهوری‌خواه در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره دردسرساز و پرهزینه‌ باشد.

احتمال دوم ادامه وضعیت جنگی به شکل کنونی برای چند ماه دیگر است؛ به این امید که معادلات به نفع آمریکا تغییر یابد مثلاً با فراهم شدن شرایط برای ترور مقامات عالی دیگر تا تحت تاثیر آن و پیامدهای جنگ، تحولاتی داخلی در ایران رقم خورد  و شرایط در تنگه هرمز تغییر پیدا کند. 

این سناریو چندان محتمل نیست، زیرا برنامه ترامپ از ابتدا هم یک جنگ طولانی حتی یک‌ ماهه نبوده و او ظاهرا با تصور پایان سریع جنگ وارد آن شد و بسیار بعید است که بخواهد جنگ را چند ماهه کند.

سناریوی سوم این که ترامپ «تیر آخر» خود را شلیک کند؛ یعنی ورود به فاز حمله زمینی محدود، به‌ویژه در یکی از جزایر ایران و به‌خصوص جزیره خارک. در این سناریو نیز احتمالا این دغدغه ذهن ترامپ را به خود مشغول کرده است که اگر سرنوشت این حمله مانند برآوردهای قبلی آمریکا شود و به کشته شدن ده‌ها نظامی آمریکایی بدون تحقق اهداف منجر شود، بن‌بست پایان جنگ پیچیده‌تر خواهد شد.

از این رو باید دید ترامپ میان سناریوی نخست و سوم کدام را انتخاب خواهد کرد. در مجموع، پایان جنگ با توافقی جامع با شمول همه جبهه‌ها چندان محتمل نیست. اما بعید هم نیست که ترامپ  برای بازگشایی تنگه هرمز قبل از پایان جنگ امتیازهایی مانند تسهیل فروش نفت ایران را مطرح کند؛ اما روشن نیست که ایران چنین امتیازی را مهم‌تر از ایجاد نظم حقوقی و تجاری جدید در این تنگه بداند و بپذیرد یا پیگیری مسیر شکل‌گیری این نظم را واجد منافع بیشتر بداند.

اما وقتی یک خودشیفته چون ترامپ در بن بست قرار می‌گیرد، بسیار خطرناک و ممکن است برای شکستن آن دست به هر کاری بزند و بخواهد جنگ را در سایه بسته ماندن تنگه هرمز با بمباران گسترده زیرساخت‌های ایران پایان دهد. اینجا باید دید تهدید ایران به حمله به زیرساخت‌های نفتی منطقه و بستن باب‌المندب تا چه اندازه می‌تواند مانع چنین اقدامی شود. 

در کل دو هفته پیش‌رو در سرنوشت جنگ حیاتی به نظر می‌رسد.