آیا پلتفرم‌ها میل به ساخت آثار سینمایی را کم کرده‌اند؟

پاسخی به یک پرسش علمی

پلتفرم‌ها در کم شدن میل به ساخت فیلم سینمایی سهم دارند، اما علت اصلی نیستند. آن‌ها روندی را سریع‌تر کرده‌اند که ریشه‌اش جای دیگری است. کم شدن تماشاگر سالن سال‌ها پیش از آن‌ها شروع شده بود. در کشورهایی که فیلم بومی جذاب ساخته‌اند هم سالن‌ها با وجود پلتفرم‌ها پر مانده‌اند.

ساخت فیلم یک سرمایه‌گذاری پرریسک است، چون هیچ‌کس پیش از اکران نمی‌داند فیلمی می‌گیرد یا نه. وقتی گرانی هزینه‌ی تولید را بالا می‌برد و قیمت بلیت ثابت می‌ماند، وقتی مجوز و اکران نامطمئن است و جنگ و ناامنی آینده را مه‌آلود می‌کند، سرمایه‌گذار به جای امن‌تری می‌رود. پلتفرم‌ها همان جای امن‌اند. بازگشت پولشان روشن‌تر است و تولیدشان ارزان‌تر، چون لازم نیست تجربه‌ای در حد پرده‌ی بزرگ بسازند. برای همین پلتفرم بیشتر مقصد سرمایه‌ی گریزان است تا عامل گریز آن.

مخاطب هم عوض شده است. سینما رفتن به آرامش و فراغت نیاز دارد، و وقتی جامعه در اضطراب است، حال سرگرم شدن هم کم می‌شود. از طرف دیگر، شبکه‌های اجتماعی ذهن ما را به محتوای کوتاه و سریع عادت داده‌اند. نشستن پای یک فیلم کامل بی‌امکان توقف برای خیلی‌ها سخت شده است. در ایران یک عامل فرهنگی هم هست: ما با قصه‌ی شب‌به‌شب بزرگ شده‌ایم، با مادربزرگ و نقال، و دوست داریم قصه ادامه داشته باشد و هر شب منتظرش بمانیم. سریال همین را می‌دهد و سینما نمی‌دهد.

پلتفرم در غرب و ایران هم یک چیز نیست. در غرب، پلتفرم و سینما قاعده‌ی مشخصی دارند و گاهی شریک‌اند. در ایران، پلتفرم یعنی بیشتر سریال، و رقیب مستقیم فیلم سینمایی بر سر سرمایه و بازیگر است.

جنگ هم دو رو دارد. فعلاً مخاطب را از سالن دور می‌کند و سرمایه را می‌ترساند. ولی همیشه یکی از پربارترین منبع‌های قصه و سبک تازه برای سینما بوده است. جنگ امروز را مردم با گوشی خود ثبت کرده‌اند و این آرشیو می‌تواند فردا به شیوه‌های تازه‌ای از مستند و فیلم کم‌هزینه برسد، به شرط فاصله‌ی زمانی، آزادی روایت و دوری از کار سفارشی.

سینما قبلاً هم با آمدن تلویزیون و ویدئو «مرده» اعلام شد و هر بار با تغییر کردن زنده ماند. این بار هم راهش این نیست که با پلتفرم‌ها در همان زمین بجنگد. باید آثاری بسازد که پلتفرم توان نمایششان را ندارد. یعنی فیلم‌هایی که برای پرده‌ی بزرگ و صدای فراگیر سالن ساخته شده‌اند و روی صفحه‌ی کوچک خانه نصف می‌شوند. فیلم‌هایی که رویداد هستند و باید در تاریکی و با جمع دید. و آثار جسور و متمایز که منطق حساب‌وکتاب پلتفرم جرأت ساختنشان را نمی‌دهد و فقط سینما می‌تواند میزبانشان باشد.

اما این آثار گران‌اند و مخاطب عام ندارند. پس بار ریسکشان نباید فقط روی دوش فیلمساز بماند و حمایت مالی هدفمند و پایدار لازم است. بیمه هم بخشی از این پشتوانه است. در سینمای غرب، استودیوها می‌دانند اگر فیلمبرداری به خاطر حادثه، بیماری بازیگر، آسیب به تجهیزات یا بحران متوقف شود، بیمه بخشی از زیان را جبران می‌کند و سرمایه‌گذار با خیال راحت‌تری پول می‌گذارد. در سینمای ما تهیه‌کننده معمولاً همه‌ی این ریسک‌ها را خودش به دوش می‌کشد و اگر پروژه وسط راه بخوابد، پولش از دست می‌رود. البته بیمه فقط ریسک حادثه را پوشش می‌دهد، نه ریسک نخریدن مخاطب. برای آن یکی، حمایت هدفمند لازم است. این دو با هم، جایی را می‌سازند که سرمایه‌گذار بتواند روی سینما سرمایه‌گذاری کند و فقط به پلتفرم پناه نبرد.

باید صادق باشیم که سینما و سالن نمایش هم خودشان راه درازی تا کیفیت دارند. بسیاری از سالن‌ها از نظر تصویر، صدا و راحتی، تجربه‌ای نمی‌دهند که آدم را از خانه بیرون بکشد. فیلم‌هایی که ساخته می‌شود هم همیشه با سلیقه و نیاز مخاطب جور نیست. عرضه و تقاضا هم هنوز با هم هماهنگ نشده‌اند. فیلمساز می‌سازد، اما معلوم نیست برای چه کسی. مخاطب فیلم می‌خواهد، اما چیزی که می‌خواهد روی پرده نیست. این اصلاح یک‌شبه نمی‌شود. سالن باید ارتقا پیدا کند، فیلمساز باید مخاطبش را بشناسد و مخاطب هم باید دوباره سینما را یک تجربه‌ی ارزشمند بداند. پلتفرم‌ها این فاصله را دیده‌اند و پرش کرده‌اند.

با محدود کردن پلتفرم‌ها هم سرمایه برنمی‌گردد. باید ریسک ساخت کم شود، با مجوز شفاف، بیمه و حمایت هدفمند. قیمت بلیت هم باید منطقی شود، قصه‌ها متنوع باشند و رابطه‌ی سینما و پلتفرم قاعده‌ای روشن پیدا کند.

نویسنده: الهام غفوری، تهیه‌کننده سینما و مجموعه سریال پایتخت 

خبرنگار : همتی