ایران در آستانه خروج از NPT؟ پیام یک تهدید هسته‌ای به جهان چیست؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، در مناقشه هسته‌ای ایران، گاهی یک تصمیم حقوقی می‌تواند پیامدهایی فراتر از متن یک معاهده داشته باشد. خروج احتمالی از NPT از همین جنس است؛ تصمیمی که حتی پیش از اجرایی شدن، می‌تواند بر محاسبات امنیتی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی تأثیر بگذارد.

در فضای سیاسی ایران، طرح خروج از این پیمان در دوره‌های مختلف مطرح بوده، اما اکنون هم‌زمانی این بحث با نگرانی‌ها درباره جنگی تازه، به آن معنای متفاوتی بخشیده است.

برای بخشی از مدافعان خروج، مسئله این است که ایران با وجود پذیرش تعهدات بین‌المللی، از منافع مورد انتظار عضویت برخوردار نشده است. در مقابل، منتقدان این رویکرد هشدار می‌دهند که ترک پیمان ممکن است به افزایش ابهام درباره ماهیت برنامه هسته‌ای ایران و تشدید فشارهای خارجی منجر شود.

سوال؛ خروج از NPT قرار است چه مشکلی را حل کند که ادامه عضویت قادر به حل آن نیست؟

خروج از NPT؛ تغییر سیاست یا ابزار فشار؟

اهمیت اظهارات اخیر درباره خروج از پیمان را باید در تفاوت میان «تهدید به خروج» و «تصمیم برای خروج» جست‌وجو کرد.

تهدید به ترک یک معاهده می‌تواند بخشی از راهبرد چانه‌زنی سیاسی باشد؛ پیامی به طرف‌های مقابل مبنی بر اینکه ادامه فشارها و حملات احتمالی، هزینه‌هایی برای نظام نظارت و عدم اشاعه هسته‌ای خواهد داشت.

اما تصمیم رسمی برای خروج، مرحله‌ای کاملاً متفاوت است. در آن صورت، ایران باید وارد فرایندی حقوقی شود که آثار آن تنها به روابط با آژانس محدود نمی‌ماند.

بنابراین سخنان منتسب به محسن رضایی درباره نامشخص بودن ادامه عضویت ایران در صورت آغاز جنگ جدید، بیش از آنکه به‌تنهایی نشانه تصمیم قطعی باشد، بیانگر مطرح شدن گزینه خروج در ادبیات بازدارندگی سیاسی است.

با این حال، زمانی که یک گزینه حساس در محافل مختلف سیاسی تکرار می‌شود، طرف‌های خارجی ممکن است آن را در ارزیابی‌های امنیتی خود جدی‌تر لحاظ کنند؛ حتی اگر هنوز تصمیم اجرایی درباره آن اتخاذ نشده باشد.

NPT چه تعهداتی برای ایران ایجاد می‌کند؟

پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای بر سه محور اصلی استوار است: جلوگیری از گسترش تسلیحات هسته‌ای، فراهم کردن چارچوب همکاری برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و پیگیری خلع سلاح هسته‌ای.

کشورهای غیرهسته‌ای عضو پیمان متعهد می‌شوند سلاح هسته‌ای تولید یا تحصیل نکنند. در مقابل، ماده چهارم پیمان حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را با رعایت تعهدات عدم اشاعه به رسمیت می‌شناسد.

ایران نیز به‌عنوان یک کشور غیرهسته‌ای عضو پیمان، مشمول این چارچوب حقوقی است.

بنابراین، عضویت در NPT صرفاً مجموعه‌ای از محدودیت‌ها نیست؛ مبنایی حقوقی برای مطالبه استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای و همکاری بین‌المللی نیز محسوب می‌شود.

البته این حق به معنای مصونیت از نظارت یا حل‌وفصل خودکار اختلافات پادمانی نیست. اختلاف بر سر میزان همکاری، نحوه راستی‌آزمایی و تعهدات مربوط همچنان می‌تواند میان یک کشور عضو و آژانس وجود داشته باشد.

آیا خروج از NPT به معنای ساخت بمب اتم است؟

یکی از مهم‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره این موضوع، یکسان دانستن خروج از پیمان با تصمیم برای تولید سلاح هسته‌ای است.

از نظر حقوقی، این دو موضوع یکسان نیستند.

خروج از NPT به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که کشوری تصمیم به ساخت سلاح هسته‌ای گرفته است. همان‌طور که ادامه عضویت نیز به‌تنهایی برای رفع همه نگرانی‌های مربوط به یک برنامه هسته‌ای کافی نیست.

آنچه اهمیت دارد، وضعیت واقعی فعالیت‌های هسته‌ای، سطح شفافیت، ترتیبات نظارتی و سیاست‌های اعلام‌شده و اجرایی کشور است.

با این حال، خروج یک کشور دارای برنامه هسته‌ای پیشرفته از پیمان می‌تواند سوالهای تازه‌ای درباره هدف فعالیت‌ها و آینده نظارت بین‌المللی ایجاد کند.

به همین دلیل، واکنش کشورها به چنین تصمیمی معمولاً تنها بر اساس متن حقوقی خروج شکل نمی‌گیرد، بلکه به شرایط امنیتی و سابقه اختلافات نیز وابسته است.

خبرنگار : همتی