این ماده‌های مهم جای نفت را میگیرند

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایونا به نقل از ایسنا، با برقی شدن اقتصادها و گسترش هوش مصنوعی، کنترل بر مواد حیاتی در حال تبدیل شدن به منبع جدیدی از قدرت جهانی است.

در بیشتر قرن گذشته، نفت ستون فقرات اقتصاد جهانی بوده است. این ماده سوخت کارخانه‌ها، حمل و نقل و تجارت را تامین می‌کرد و به تعیین اینکه کدام کشورها ثروتمند شدند و کدام کشورها وابسته ماندند، کمک می‌کرد. کنترل بر جریان‌های نفت خام اغلب به اهرمی برای تورم، تولید صنعتی و در لحظات بحرانی، نتیجه جنگ‌ها تبدیل می‌شد.

این نفوذ از بین نرفته است. قیمت نفت همچنان قدرت برهم زدن اقتصادها را دارد. افزایش ناگهانی قیمت آن می‌تواند به سرعت به تورم دامن بزند، تصمیمات بانک مرکزی را پیچیده کند و بر امور مالی عمومی فشار وارد کند. برای دولت‌ها، امنیت انرژی همچنان یک نگرانی مکرر است، به ویژه هنگامی که تنش‌های ژئوپلیتیکی افزایش می‌یابد.

با این حال، پایه‌های قدرت جهانی در حال تغییر است. با برقی شدن اقتصادها و گسترش فناوری‌های دیجیتال در هر لایه از تولید، نوع متفاوتی از منبع در کانون توجه قرار می‌گیرد.

از طلای سیاه تا فلزات استراتژیک

نقش نفت در اقتصاد جهانی هنوز به پایان نرسیده است. مصرف جهانی هنوز بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه در روز است و اکثر پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که تقاضا تا دهه ۲۰۳۰، حتی با وجود پیشرفت ناهموار گذار انرژی، همچنان قوی خواهد ماند.

بازارهای نفت برای مقیاس‌پذیری و انعطاف‌پذیری ساخته شده‌اند. نفت خام را می‌توان از طریق اقیانوس‌ها حمل کرد، در ذخایر استراتژیک ذخیره کرد و از طریق شاخص‌ها معامله کرد. هنگامی که عرضه مختل می‌شود، سیستم معمولا می‌تواند خود را تنظیم کند، گاهی اوقات به سختی، اما اغلب به سرعت این اتفاق می‌افتد.

عناصر خاکی کمیاب جایگاه کاملاً متفاوتی دارند. آنها برای انرژی سوزانده نمی‌شوند یا در حجم‌های عظیم روزانه معامله نمی‌شوند. در عوض، آنها در قلب فناوری‌هایی که زیربنای برق‌رسانی، اتوماسیون و زیرساخت‌های دیجیتال هستند، جاسازی شده‌اند. آهنرباهای دائمی ساخته شده از عناصر خاکی کمیاب، اجزای حیاتی در موتورهای خودروهای برقی، توربین‌های بادی، رباتیک، سیستم‌های هوافضا و سخت‌افزارهای پیشرفته نظامی هستند.

همچنین اهمیت آنها برای مراکز داده و زیرساخت‌های مرتبط با هوش مصنوعی به طور فزاینده‌ای افزایش می‌یابد.

اقتصاد آهنربا در حال شتاب گرفتن است

در کنفرانس «معادن، آهنرباها و موتورهای عناصر خاکی کمیاب» (REMM&M) در اکتبر ۲۰۲۵ در تورنتو، لاوسون ویندر، تحلیلگر کالاهای بانک آمریکا، موارد نوظهور را تشریح کرد. داده‌های ذکر شده توسط بانک آمریکا نشان می‌دهد که تقاضا برای آهنربای نئودیمیوم جهانی که یکی از مفیدترین انواع عناصر خاکی کمیاب به شمار می‌رود، می‌تواند تا سال ۲۰۳۵ با نرخ ترکیبی سالانه تقریبا ۹ درصد رشد کند.

پیش‌بینی می‌شود خودروهای برقی شواری رشدی حدود ۱۱ درصد در سال داشته باشند. تقاضای رباتیک می‌تواند نزدیک به ۲۹ درصد افزایش یابد.

در آمریکا، این اعداد حتی تندتر هستند. پیش‌بینی می‌شود تقاضای آهنربا تا سال ۲۰۳۵ تقریبا با نرخ رشد سالانه ۱۸ درصد، پنج برابر شود، تقاضای اروپا می‌تواند در مدت مشابه حدود دو و نیم برابر افزایش یابد.

در مقایسه، پیش‌بینی می‌شود رشد تقاضای جهانی نفت در همین افق، سالانه به زیر یک درصد کاهش یابد.

تقاضا بسیار جلوتر از عرضه است

در حالیکه تقاضا برای عناصر خاکی کمیاب در حال افزایش است، اروپا عملا هیچ تاسیسات استخراج یا فرآوری عناصر خاکی کمیاب داخلی ندارد. بانک آمریکا انتظار دارد که کمبود عرضه در این منطقه ادامه یابد و با افزایش تقاضا از پایه‌ای که از قبل بالا بوده، کمبودها افزایش یابد.

چین تقریبا ۹۰ درصد از تولید اکسید عناصر خاکی کمیاب در نئودیمیوم و پراسئودیمیوم، تقریبا تمام تولید اکسید عناصر خاکی کمیاب سنگین در دیسپروزیم و تربیوم و همچنین حدود ۸۹ درصد از تولید آهنربای عناصر خاکی کمیاب را به طور کلی به خود اختصاص داده است.

در مورد ظرفیت فرآوری، بانک آمریکا تخمین می‌زند که چین تقریبا ۸۷ درصد از ظرفیت جهانی برای تبدیل مواد معدنی به محصولات جدا شده‌ای که تولیدکنندگان می‌توانند از آنها استفاده کنند را در اختیار دارد.

وقتی صحبت از مواد فرآوری نشده می‌شود، چین حدود ۴۹ درصد از ذخایر اکسید عناصر خاکی کمیاب جهان را در اختیار دارد و تقریبا ۶۹ درصد از تولید جدا نشده جهانی را تولید می‌کند.

گلوگاه واقعی در فرآوری، پالایش و تولید آهنربا نهفته است؛ مراحلی از زنجیره تامین که از نظر فنی پیچیده و از نظر زیست‌محیطی، چالش‌برانگیز و سرمایه‌بر هستند.

کنترل‌های صادراتی چین که در آوریل ۲۰۲۵ معرفی شدند، این موضوع را آشکار کردند. چین اکنون برای صادرات چندین عنصر خاکی کمیاب متوسط ‌و سنگین، مجوزها و افشای اطلاعات مربوط به کاربرد نهایی را الزامی کرده است.

هوش مصنوعی فیزیکی، اهمیت مواد را برجسته کرد

به باور جوردی ویسر، رئیس تحقیقات کلان در شرکت «توئنتی تو وی ریسرچ» (۲۲V Research)، عناصر خاکی کمیاب بخشی از یک داستان گسترده‌تر ساخت «هوش مصنوعی فیزیکی» هستند. او در یادداشتی اخیر گفت: «ساخت هوش مصنوعی فیزیکی وابستگی شدیدی به کالاها ایجاد می‌کند؛ جایی که چین بر زنجیره‌های تامین جهانی تسلط دارد.»

هوش مصنوعی فقط نرم‌افزار و مراکز داده نیست و شامل سخت‌افزارهایی مانند ربات‌ها، حسگرها، موتورها، باتری‌ها و سیستم‌های قدرت می‌شود.

او هشدار داد حتی با وجود اینکه آمریکا و اروپا برای ساخت زیرساخت‌های هوش مصنوعی رقابت می‌کنند، از نظر ساختاری به ظرفیت فرآوری چین وابسته هستند. این یک آسیب‌پذیری استراتژیک است که نمی‌توان آن را در جدول زمانی مورد نیاز فناوری جای داد.

کنترل محدودیت‌ها
با وجود رقابت برای کربن‌زدایی از اقتصاد جهانی، نفت همچنان ضروری است. قیمت آن انتظارات تورمی را تعیین می‌کند و همچنان موازنه‌های تجاری جهانی را شکل می‌دهد.

اما در عصر صنعتی نوظهور که با اتوماسیون، برقی‌سازی و هوش مصنوعی تعریف می‌شود، عناصر خاکی کمیاب به طور فزاینده‌ای تعیین می‌کنند که چه چیزی و توسط چه کسی می‌تواند ساخته شود.

ویندر گفت: «این امر هم فرصت‌های عظیمی برای تولیدکنندگان و هم چالش‌های عظیمی برای دولت‌ها و کاربران نهایی که به دنبال تضمین زنجیره تامین هستند، ایجاد می‌کند.»

بر اساس گزارش یورونیوز، در این جهان، تسلط کمتر شبیه کنترل سوخت و بیشتر شبیه کنترل محدودیت‌ها به نظر می‌رسد. نفت هنوز هم زمان حال را به حرکت در می‌آورد، اما عناصر خاکی کمیاب به طور فزاینده‌ای تصمیم می‌گیرند که چه کسی می‌تواند آینده را بسازد.

خبرنگار : شاکر