تنگه هرمز، برگ برنده سیاسی و اقتصادی ایران که تاکنون مغفول مانده بود!

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایونا، محمدرضا سبزعلیپور رئیس مرکز تجارت جهانی ایران در واکنش به جنگ تحمیلی دشمن آمریکایی – صهیونی (جنگ رمضان) و اهرم فشار و قدرتمندی بنام "تنگه هرمز"، طی یادداشت تحلیلی به قلم خود به جایگاه و اهمیت این آبراهه مهم پرداخته و وجود و اهمیت این تنگه را از ابعاد سیاسی و اقتصادی و جهانی مورد واکاوی قرار داده و نقش با ارزش و سوق الجیشی "تنگه هرمز" را مجدداً یادآوری و بر حفظ و بهره برداری صحیح، اصولی و متفاوت از این تنگه نسبت به گذشته را تأکید نموده است.

برای شروع این تحلیل، ابتدا ضروری میباشد تا "تنگه هرمز" را بطور اجمالی و کوتاه معرفی کنیم تا خوانندگان این یادداشت، ذهنیت بیشتر و بهتری را نسبت به این گذرگاه مهم آبی داشته باشند تا به اهمیت موضوع بیش از پیش پی ببرند.

تنگه هرمز کجاست و چرا اهمیت دارد؟

 تنگه هرمز یکی از مهمترین آبراهه ‌های جهان و شاهراه حیاتی خاورمیانه است که دریای عمان را به خلیج فارس متصل میکند. هر ساله میلیونها تن کالا، نفت خام و گاز طبیعی از این مسیر عبور میکند و به همین دلیل، تنگه هرمز جایگاهی استراتژیک در اقتصاد و امنیت جهانی دارد. بیش از20 درصد نفت خام جهان تنها از طریق این گذرگاه منتقل میشود و هرگونه اختلال در این مسیر میتواند بر تمامی بازارهای انرژی و اقتصاد بین‌الملل اثر جدی بگذارد. در این یادداشت، مختصر و مفید به بررسی موقعیت جغرافیایی، پیشینه تاریخی، اهمیت اقتصادی و سیاسی، ویژگی ‌های طبیعی و جایگاه جهانی این آبراه استراتژیک نیز خواهیم پرداخت.

موقعیت جغرافیایی تنگه هرمز

تنگه هرمز نه ‌تنها یک گذرگاه آبی، بلکه شاهرگ حیاتی خلیج فارس و دریای عمان میباشد که در جنوبی‌ترین نقطه استان هرمزگان قرار گرفته. این تنگۀ باریک، همان مسیری است که همه کشورهای حاشیه خلیج فارس برای رسیدن به آبهای آزاد جهان به آن وابسته ‌اند. در بخش شمالی تنگه، جزایر زیبای قشم، هرمز، لارک و هنگام در کنار شهرستان میناب چشم ‌اندازی منحصربه ‌فرد ایجاد کرده‌اند. در سوی جنوبی، شبه ‌جزیره مسندم متعلق به عمان قرار گرفته و در اطراف آن کشورهایی همچون امارات متحده عربی و عربستان سعودی نیز ، منافع اقتصادی و سیاسی خود را به این شاهراه آبی گره زده‌اند.

 ابعاد و ویژگی‌های فیزیکی

 طول تنگه هرمز: حدود ۱۶۷ کیلومتر

عرض در باریک‌ترین بخش: 39 کیلومتر

عرض در پهن‌ترین بخش: نزدیک به 96 کیلومتر

مسیر کشتیرانی اصلی: حدود 7/3 کیلومتر طول دارد که توسط ایران و عمان کنترل میشود.

عمق آب: از 36 متر در نزدیکی جزیره لارک تا بیش از 100 متر در جنوب، نزدیک به مسندم.

 اهمیت اقتصادی تنگه هرمز 

تنگه هرمز جایگاهی فراتر و ارزشمندتر از یک گذرگاه دریایی دارد و الحق و والانصاف به درستی لقب « شاهرگ انرژی جهان» را از آنِ خود کرده است. اهمیت این آبراه را میتوان از چند منظر و از چند بُعد کلیدی مورد بررسی قرار داد:

* صادرات نفت خام جهان: حدود 2۰ درصد از کل نفت خام مورد نیاز دنیا از مسیر تنگه هرمز به بازارهای بین‌المللی منتقل میشود. این آمار به‌ تنهایی نشان ‌دهنده جایگاه بی ‌بدیل این تنگه در امنیت انرژی جهان میباشد.

* وابستگی کامل برخی از کشورها:  کشورهای کوچکی همچون کویت و قطر تقریباً ۱۰۰ درصد صادرات انرژی خودشان را از طریق این تنگه انجام میدهند؛ به این معنا که بدون وجود این گذرگاه استراتژیک، اقتصاد آنان با چالش‌ های جدی روبه‌رو میشود.

* نقش قدرت ‌های بزرگ نفتی: کشورهایی نظیر ایران، عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی نیز بخش عمده‌ای از صادرات نفت و گاز طبیعی خود را از طریق "تنگه هرمز" روانه بازارهای جهانی میکنند.

* قطر و صادرات گاز طبیعی مایع: (LNG) قطر، به ‌عنوان بزرگترین صادرکننده گاز مایع در جهان نیز تمامی محموله‌ های خود را از "تنگه هرمز" عبور میدهد تا به مقاصدی همچون اروپا و آمریکا برساند.

* اهمیت راهبردی جهانی: هرگونه اختلال در این گذرگاه میتواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی جدی در سطح بین‌المللی به همراه داشته و حتی بازار انرژی جهان را هم به شدت متزلزل کند!!

 اهمیت تنگه هرمز بر بازارهای جهانی انرژی

تنگه هرمز تنها یک گذرگاه آبی نیست؛ بلکه این مسیر باریک دریایی، قلب تپنده اقتصاد انرژی جهان به شمار می‌آید و هر تغییر کوچک در وضعیت آن میتواند پیامدهای گسترده و جهانی داشته باشد. اهمیت این نقطه استراتژیک را میتوان از پنج 5 منظر کلیدی بررسی کرد:

 * وابستگی روزانه بازارهای جهانی به تنگه هرمز

نظرباینکه بیش از 20 میلیون بشکه نفت خام هر روز از این تنگه عبور میکند، لکن بسته شدن حتی کوتاه‌ مدت آن، میلیونها بشکه نفت را از بازارهای جهانی حذف میکند. این میزان از عبور نفت، نشان‌دهنده جایگاه حیاتی تنگه هرمز در توازن بازار انرژی است و همین امر، دلیل اصلی اِعطای لقب « شاهرگ انرژی جهان» برای این گذرگاه میباشد.

 * افزایش ناگهانی و شدید قیمتها

با بستن یا اختلال در عبور نفت از تنگه هرمز، قیمت نفت جهانی میتواند به ‌صورت ناگهانی، وحشتناک و چند برابری افزایش یابد. این موضوع نه ‌تنها بازار نفت، بلکه تمامی صنایع وابسته به انرژی در سراسر جهان را نیز دچار بی ‌ثباتی میکند و هزینه ‌های اقتصادی کشورها را به شدت بالا میبرد.

* ایجاد بحران اقتصادی و سیاسی در سطح بین‌المللی

توقف و یا محدودیت تردد نفت و گاز از تنگه هرمز، برای کشورهای صنعتی و مصرف ‌کنندگان عمده انرژی، منجربه بحران اقتصادی و افزایش تورم جهانی میشود. علاوه بر آن، این وضعیت میتواند تنش ‌های سیاسی و اقتصادی بین کشورها را نیز افزایش داده و تصمیم‌ گیریهای بین‌المللی را هم تحت تأثیر خود قرار دهد.

* اثر مستقیم بر صادرات گاز طبیعی مایع  (LNG)

تنگه هرمز تنها مسیر عبور نفت خام نیست؛ بلکه حجم بالایی از صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) نیز از این مسیر حیاتی عبور میکند. کشورهایی مانند قطر که بزرگ‌ترین صادرکننده LNG جهان هستند، برای رسیدن به بازارهای اروپا و آمریکا کاملاً به این گذرگاه وابسته‌اند. هرگونه اختلال، زنجیره تأمین انرژی جهانی را به چالش میکشد و میتواند تأثیرات قابل‌ توجهی بر بازار گاز داشته باشد.

* جایگاه راهبردی و امنیتی در سیاست جهانی

اهمیت تنگه هرمز تنها به اقتصاد محدود نمیشود؛ این گذرگاه همواره در مرکز توجه قدرتهای بزرگ جهان بوده و امنیت آن از جنبه های سیاسی و نظامی نیز اهمیت ویژه ای دارد. کنترل یا تهدید مسیر "تنگه هرمز" میتواند سیاستهای منطقه‌ای و حتی جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.

اهمیت سیاسی و نظامی تنگه هرمز

تنگه هرمز بدلیل موقعیت استراتژیک و حیاتی خود، همواره در مرکز توجه دولتها و سیاستمداران و قدرتهای جهانی قرار داشته است. اهمیت سیاسی و نظامی این گذرگاه را میتوان از پنج 5 جنبه کلیدی بررسی نمود:

1. مدیریت و حاکمیت منطقه‌ای
   ایران و عمان رسماً مدیریت حقوقی تنگه هرمز را بطور مشترک بر عهده دارند. با این حال، بدلیل وسعت بیشتر بخش شمالی تنگه و حضور نظامی قابل ‌توجه ایران، کشورمان نقش برجسته‌ تری نسبت به عمان در تأمین امنیت و کنترل تردد کشتی ‌ها ایفا میکند.
2. قوانین بین‌المللی و عبور کشتی‌ها
   طبقکنوانسیون حقوق دریاها (۱۹۸۲)، در زمان صلح، همه کشتی‌ های تجاری و نظامی حق عبور از این تنگه را دارند. این قانون نشان‌دهندۀ اهمیت جهانی تنگه هرمز و نقش آن در امنیت دریانوردی بین‌المللی است.
3. اختیارات در شرایط بحران
   در زمان جنگ یا بحران‌ های منطقه‌ای، ایران و عمان حق بازرسی کشتی‌ ها و حتی محدود سازی عبور و مرور را دارند. این امر، تنگه هرمز را به یک نقطه حساس در امنیت انرژی و سیاست جهانی تبدیل کرده است.
4. تمرین‌ها و رزمایش‌های نظامی
   رزمایش ‌های دریایی متعدد ایران در اطراف تنگه هرمز، نه ‌تنها اهمیت نظامی این گذرگاه را برای کشور خودمان نشان میدهد، بلکه توجه قدرتهای جهانی را نیز به استراتژی‌ های منطقه‌ای جلب میکند. این رزمایش ‌ها بطور مستقیم امنیت مسیرهای نفت و گاز جهان را تضمین میکنند و ثبات منطقه‌ای را تحت نظارت دقیق قرار می‌دهند.
5. اهمیت استراتژیک برای جهان
   موقعیت راهبردی "تنگه هرمز" باعث شده است که هرگونه تنش یا تهدید امنیتی، تأثیر فوری را بر بازار جهانی انرژی داشته باشد. این گذرگاه باریک، نقطه‌ای است که امنیت، اقتصاد و سیاستهای جهانی را به یکدیگر پیوند میدهد و توجه تمامی کشورهای صاحب نفوذ را به خود جلب میکند.

 تنگه هرمز در نگاه جهانی

تنگه هرمز نه‌ تنها برای کشورهای منطقه، بلکه از منظر جهانی نیز اهمیت خاص و حیاتی دارد و بعنوان دومین تنگه پُر تردد دنیا شناخته میشود. این گذرگاه باریک، مسیری کلیدی برای صادرات انرژی است و نقش مستقیمی در تأمین امنیت اقتصادی و صنعتی کشورهای بزرگ جهان را برعهده دارد. اهمیت تنگه هرمز از دیدگاه بین‌المللی را میتوان به ‌صورت موردی به شرح زیر بررسی کرد:

 * نقش حیاتی در تأمین انرژی جهان

خلیج فارس بیش از ۶۰ درصد ذخایر نفت و نزدیک به ۴۰ درصد ذخایر گاز جهان را در خود جای داده و این موضوع موجب شده تا امنیت و ثبات تنگه هرمز به یکی از اولویت ‌های اصلی کشورهای صنعتی و واردکننده انرژی تبدیل شود.

* وابستگی ژاپن به تنگه هرمز

ژاپن که یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت جهان است، بیش از ۷۵ درصد نفت خام خود را از طریق تنگه هرمز وارد میکند. لذا هرگونه اختلال در عبور نفت از این گذرگاه، تأثیر مستقیمی بر صنعت و اقتصاد این کشور خواهد داشت.

* وابستگی کشورهای اروپایی و آمریکایی

بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز بخش قابل ‌توجهی از نفت و گاز مورد نیاز خودشان را از مسیر تنگه هرمز تأمین میکنند. اهمیت این گذرگاه برای این کشورها نه‌ تنها اقتصادی بلکه راهبردی و سیاسی نیز میباشد.

* امنیت انرژی در آسیا و اروپا

کشورهایی مانند چین، کره جنوبی و دیگر اقتصادهای بزرگ آسیایی نیز امنیت انرژی شان، ناخواسته به وضعیت تنگه هرمز گره خورده است!! هرگونه تهدید یا محدودیت در این گذرگاه آبی میتواند زنجیره تأمین انرژی آسیا و اروپا را بطور جدی مختل و با خطر مواجهه کند.

* تنگه هرمز آبراهی حساس و محور توجه جهانی

تنگه هرمز بدلیل تردد بالای نفتکش ها و همچنین اهمیت استراتژیک آن، همواره تحت نظارت قدرتهای جهانی قرار داشته و هر اقدام نظامی یا سیاسی در این منطقه میتواند پیامدهای بزرگ جهانی داشته باشد!!

 اهمیت بی بدیل و چند بعدی تنگه هرمز

تنگه هرمز بیش از یک گذرگاه دریایی ساده است، این مسیر باریک و شریان حیاتی، شاهرگی است که قلب اقتصاد و امنیت انرژی جهان را به تپش وا میدارد. اهمیت این تنگه نه تنها بدلیل عبور میلیونها بشکه نفت و حجم عظیمی از گاز طبیعی بلکه بواسطه نقش راهبردی آن در امنیت سیاسی و نظامی منطقه، قابل توجه است. کنترل تنگه هرمز مستقیماً بر قیمت جهانی انرژی تأثیر میگذارد و کوچکترین اختلال در تردد کشتی ‌ها، میتواند زنجیره تأمین انرژی را دچار اختلال کرده و بازارهای جهانی را با بحران ‌های اقتصادی مواجه کند.

از منظر سیاسی و نظامی، این گذرگاه نقطه‌ای حساس و راهبردی است که همواره زیر نظر قدرتهای جهانی قرار دارد. رزمایش ‌ها، حضور نظامی و قوانین بین‌المللی مرتبط با عبور کشتی ‌ها نشان میدهند که امنیت تنگه هرمز به یک دغدغه جهانی تبدیل شده و نقش آن فراتر از مرزهای ایران و عمان است. کارشناسان بین‌المللی به همین دلیل این گذرگاه را « نبض انرژی جهان» می‌نامند؛ نبضی که کوچکترین تهدید یا تغییر در آن، میتواند معادلات اقتصادی و سیاسی را در سطح جهانی دستخوش تغییر کند و اهمیت تنگه هرمز را در معادلات بین‌المللی به اثبات رساند.

در نهایت، تنگه هرمز نمادی است از ارتباط میان اقتصاد، سیاست، امنیت و طبیعت؛ جایی که گذر زمان و تاریخ، اهمیت آن را روز به روز افزایش داده و همواره توجه جهانیان را بخود جلب میکند. این گذرگاه استراتژیک نه تنها نبض انرژی جهان بلکه پل ارتباطی میان فرهنگ، طبیعت و تجارت در قلب خلیج فارس محسوب میشود.

نعمت بزرگی همچون تنگه هرمز قابل چشم پوششی نیست

همچنانکه تا این مرحله و تا این بخش از یادداشت تشریح شد، تنگه هرمز فقط یک گذرگاه و مسیر آبی معمولی نیست، بلکه یک آبراه کامل و جامع و تنگه ای باارزش و با مزایای سیاسی، اقتصادی، نظامی و طبیعی میباشد که نمونه آن را به ندرت میتوان در جهان پیدا کرد و مزیت های آن کانال، تنگه و یا آبراه دریایی را با برتری های تنگه هرمز، قیاس نمود!

از همین رو تنگه هرمز، ثروت، سرمایه و برتری بزرگی برای ایران محسوب میشود که که به جرأت میتوان گفت که بیش از 99 درصد از کشورها دنیا از داشتن چنین ثروت و سرمایۀ بزرگ و باارزشی بی بهره میباشند و برعکس اقتصاد تعداد زیادی از آنها وابسته به همین تنگه بوده و با محدود و یا متوقف شدن عبور و مرور کشتی های شان از این گذرگاه مهم آبی، اقتصاد آنان دچار بحران وحشتناکی میشود!!

مع الوصف تنگه هرمز همچون سایر منابع طبیعی کشورمان، نعمت و ثروت بی نظیر خدادادی است که فقط نصیب ایران شده و به همین خاطر هرگز نمیتوان به آن بی اعتنا بود و از نعمت بزرگی همچون "تنگه هرمز" چشم پوششی کرد!   

 بعد از پایان جنگ باید تنگه هرمز بعنوان ثروت و سرمایه ملی، حفظ و از فواید اقتصادی آن بطور دائمی بهره مند شد!

باتوجه به اهمیت این آبراه، همواره باید قدر و منزلت آن درک و پس از پایان جنگ رمضان، باید قانوناً رژیم بهره برداری از آن توسط مجلس بازتعریف و میبایست "تنگه هرمز" بعنوان ثروت و سرمایه ملی، حفظ و از فواید اقتصادی آن بطور دائمی بهره مند شد!!

در همین راستا سیاست کشورمان باید چنین باشد تا همچون کامیونهای ترانزیت و هواپیماهای خارجی که بابت گذر از جاده ها و فضای آسمان کشورمان عوارض پرداخت میکنند از تمامی کشتی های عبوری از این تنگه مهم نیز، حتماً عوارض اخذ شود اما لازم به ذکر است که در میزان مبلغ عوارض عبوری میبایست مطالعه و بررسی جامع و کار کارشناسی صورت بگیرد و اخذ عوارض بر مبنای بزرگی و کوچکی کشتی و حجم محموله و ارزش محموله محاسبه و اخذ شود. فلذا نمیتوان از همۀ کشتی های گذری آنهم با هر میزان محموله و با هر ارزشی، فقط 2 میلیون دلار عوارض گرفت بلکه باید عوارض بر مبنای بزرگی و کوچکی کشتی و میزان ارزش دلاری محموله آن محاسبه و اخذ شود! (ضمناً مقایسه اجمالی تنگه هرمز با سایر کانالها و آبراهه های جهان) از نظر میزان اخذ عوارض، ضروری و الزامی میباشد.

در خاتمه متذکر میشود که تنگه هرمز، ابزار فشار و برگ برنده سیاسی و اقتصادی بزرگ ایران میباشد که تاکنون مغفول مانده بود.

خبرنگار : عاروان