جغرافیای انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران؛ نقشه راه عبور از بحران انرژی

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایونا به نقل از ایسنا، دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با تاکید بر اینکه با توجه به شرایط جنگ تحمیلی اسفند ۱۴۰۴- فروردین ۱۴۰۵، معرفی استفاده از منابع متنوع انرژی برای کشورمان در کوتاه مدت ارزش راهبردی دارد، گفت: ایران چندین منبع انرژی جایگزین نفت و گاز دارد و مصرف انرژی در منابع مختلف توزیع شده است. از درس‌های مهم جنگ‌های تحمیلی سال ۱۴۰۴، اهمیت عدم تمرکز و پراکندگی زیرساخت‌ها برای افزایش تاب‌آوری است.  

وی با بیان اینکه در ابتدای سال ۱۴۰۵ ترکیب منابع انرژی ایران نشان‌دهنده اتکای قابل توجه به سوخت‌های فسیلی به‌ویژه نفت و گاز،چ در تأمین نیازهای انرژی کشور است، افزود: طبق تحلیل‌ها نفت با سهم ۵۰ تا ۶۰ درصد بزرگترین منبع تأمین انرژی به‌ویژه برای بخش‌های برق و حمل‌ونقل محسوب می‌شود. پس از نفت، گاز طبیعی با ۲۵ تا ۳۰ درصد سهم، عمدتاً در تولید برق و مصارف صنعتی به کار گرفته می‌شود. این دو منبع فسیلی در مجموع بیش از ۸۰ درصد از سبد انرژی ایران را تشکیل می‌دهند.

زارع ادامه داد: منابع تجدیدپذیر شامل انرژی‌های خورشیدی، بادی  و برق آبی (هیدروالکتریک) در مجموع ۸ تا ۱۲ درصد از نیاز انرژی کشور را پوشش می‌دهند. سهم انرژی خورشیدی و بادی در مناطق مرکزی، جنوبی و غربی ایران قابل توجه است. انرژی هسته‌ای با سهم حدود ۳ درصد، عمدتاً از طریق نیروگاه اتمی بوشهر، نقش کوچکی در تأمین انرژی ایران ایفا می‌کند. همچنین، استفاده از زیست‌توده (بیومس) و تبدیل پسماند به انرژی با سهم ۲ تا ۴ درصدی، به‌ویژه در مناطق شهری و صنعتی، روندی رو به رشد را تجربه می‌کند. این روند نشان‌دهنده تلاش برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی و بهره‌برداری از پتانسیل‌های داخلی است.

استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی با تاکید بر اینکه زغال سنگ و سایر سوخت‌های فسیلی به دلیل آسیب‌های محیط زیستی و سایر منابع در دسترس در حال حذف تدریجی هستند، یادآور شد: بنابراین ملاحظه می‌شود نفت و گاز همچنان حدود ۸۵ درصد از تامین انرژی ایران را به عهده دارند. بهره‌برداری از انرژی‌های تجدیدپذیر خورشیدی، بادی در حال حاضر در مناطقی مانند یزد، کرمان، هرمزگان و بوشهر در حال اجرا و توسعه هستند. این پروژه‌ها می‌توانند تولید برق کوتاه‌مدت را در مناطق با تابش خورشید بالا فراهم کنند.

پتانسیل کشور در توسعه مزارع خورشیدی

به گفته این محقق، مزارع خورشیدی و بادی به‌ویژه در جنوب و مرکز ایران که شرایط  اقلیمی مناسبی دارند و پروژه‌های زمین‌گرمایی در مناطق زاگرس و البرز که پتانسیل انرژی زمین‌گرمایی دارند، مکان‌های اصلی توسعه توانمندی‌های انرژی پاک ایران هستند.

زارع اضافه کرد: نیروگاه‌های هیدروالکتریک موجود مانند سفیدرود و کرخه می‌توانند تولید برق پایدار را فراهم کنند؛ از این رو سرمایه‌گذاری در ارتقاء و نگهداری زیرساخت‌های هیدروالکتریک لازم است. البته توجه داریم که چالش مهم کشور ما طی ۶ سال اخیر مساله خشکسالی بوده که بهره‌برداری بیشتر از برق هیدروالکتریک را مورد پرسش قرار می‌دهد.  

بهره‌گیری از زیست توده برای تولید انرژی

استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به پتانسیل زیست توده برای تولید انرژی در کشور اظهار کرد: «زیست توده» و تبدیل پسماند به انرژی به‌ویژه با استفاده از پسماند کشاورزی و صنعتی برای تولید انرژی، به‌ویژه در مناطق روستایی و در شهرها و مناطق صنعتی مطرح است. پسماند همچنان نقش بسیار محدودی در تامین انرژی دارد، ولی بهره‌گیری از پسماند شهری و صنعتی و ترویج استفاده از انرژی زیستی از بقایای کشاورزی به سرعت توسعه می‌یابد.  

وی اضافه کرد: البته یک راهکار فوری اقدامات صرفه‌جویی در انرژی در بخش‌های عمومی و خصوصی برای کاهش تقاضای انرژی است. ترویج فناوری‌ها و شیوه‌های بهینه مصرف انرژی و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های شبکه‌های هوشمند برای بهینه‌سازی مصرف انرژی می‌توانند به ایران کمک کنند تا وابستگی خود به نفت و گاز را کاهش و امنیت انرژی را افزایش دهد.

مناطق پر پتانسیل برای بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر

زارع با اشاره به مناطق دارای پتانسیل انرژی تجدیدپذیر در کشور توضیح داد: ایران چندین منطقه با پتانسیل بالا برای انرژی‌های تجدیدپذیر و «زیست توده» (بایومس) دارد که به این شرح است:

* برای انرژی خورشیدی استان‌های خراسان شمالی، رضوی و جنوبی، سمنان، یزد، اصفهان، قم، کرمان و سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از استان تهران با تابش خورشیدی بالا، موقعیت ایده‌آلی برای مزارع خورشیدی در مقیاس بزرگ دارند. در هرمزگان با مناطق ساحلی و خشک با پتانسیل بالای خورشیدی و در بوشهر و فارس مناطق جنوبی با آب و هوای مناسب برای انرژی خورشیدی مناطق بالقوه برای توسعه سریع بهره‌برداری از انرژی خورشیدی وجود دارد.

* برای انرژی بادی در استان‌های گرگان، مازندران و گیلان در شمال و استان‌های سیستان و بلوچستان، بوشهر و هرمزگان، مناطق ساحلی با جریان‌های باد قوی و استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی و شرقی با مناطق کوهستانی و مرتفع با الگوهای باد ثابت پتانسیل‌های مهم ایران برای توسعه و بهره‌برداری وجود دارد.

* برای انرژی زمین‌گرمایی در نواحی آتشفشانی ایران مانند دماوند و رشته کوه‌های البرز در استان‌های مازندران و تهران، فعالیت‌های آتشفشانی و نقاط داغ زمین‌گرمایی وجود دارند که امکان سرمایه‌گذاری هست. در پهنه سبلان چنین زیرساخت‌هایی به صورت اولیه ایجاد شده است.

* در آتشفشان سبلان نیروگاه زمین گرمایی مشکین شهر و  خط انتقال تا مشگین‌شهر به طول ۲۹ کیلومتر احداث شده است و برق حاصل از حرارت نقطه داغ آتشفشانی به پست ۶۳ کیلو ولت نصیرآباد- در فاز اول ۵ مگاوات-  انتقال می‌یابد و امکان تولید ۲۰ مگاوات برق را دارد.   

* در تفتان منطقه فعال زمین گرمایی با پتانسیل بالا در حال بررسی‌های فنی‑اقتصادی است، ولی هنوز نیروگاه نصب شده‌ای ندارد و پتانسیل برای ساخت واحدهای ۵‑۱۰ مگاواتی وجود دارد.

* در پهنه‌هایی نیز پتانسیل زمین‌گرمایی به دلیل فعالیت‌های زمین‌ساختی قابل پیگیری است، مانند پهنه پیرامون بیابان لوت در استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی و در دشت مرکزی در استان‌های اصفهان و یزد.

طبق گفته این محقق مناطق پر پتانسیل برای بهره‌گیری زیست توده به این شرح است:

* «زیست توده» (بایومس) و تبدیل پسماند به انرژی، در ‌مناطق روستایی تولیدات کشاورزی با پسماند بر جامانده از  گندم، جو، پنبه در مازندران، گلستان، گیلان، فارس و هرمزگان و مناطق کشاورزی و دامپروری با پتانسیل انرژی زیستی از محصولات و دام ممکن است.

* بهره‌گیری از پسماند صنعتی و شهری در شهرهای بزرگ مانند تهران، تبریز، مشهد، شیراز، اصفهان و مناطق صنعتی اراک، قزوین، بوشهر، کرمانشاه، قم که با کارخانه‌ها و صنایعی که پسماند آلی و غیرآلی تولید می‌کنند می‌توان انرژی تولید کرد.

* در مناطق جنگلی با ضایعات چوب در استان‌های گیلان و مازندران ناشی از قطع و فرآوری درختان و در خراسان و خوزستان مناطق جنگلی با پتانسیل انرژی زیستی از جنگلداری امکان بهره برداری از بایومس وجود دارد.

استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی خاطرنشان کرد: برای جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفری ایران مؤثرترین منابع انرژی جایگزین برای تامین نیازها که قابل توسعه، قابل اعتماد و سریع بتوان آنها را به کار گرفت، انرژی خورشیدی و «زیست توده» (بایومس) هستند. با استفاده از بایومس (زیست توده) محل‌های دفن زباله نیز کاهش می‌یابد و بنابراین ارزش‌های محیط زیستی بالایی نیز دارد.

وی تاکید کرد: شناسایی و توسعه نیروگاه‌های کوچک زمین‌گرمایی (۱-۵ مگاوات) که بتوانند برق محلی را به مناطق روستایی یا نیمه‌شهری ارائه دهند، می‌توانند صنایع محلی، مدارس و خانه‌ها را تغذیه کنند و جمعیت در آن مناطق را پشتیبانی کنند. استفاده از زمین‌گرمایی برای گرمایش و سرمایش و آب گرم برای ساختمان‌های مسکونی و تجاری در مناطق سرد مانند مازندران، قزوین و تبریز و در مناطق گرم و خشک برای سرمایش از طریق پمپ‌های حرارتی ممکن است و می‌توان نیاز به برق از سوخت‌های فسیلی را کاهش داد. اجرای زمین‌گرمایی برای برق‌رسانی روستایی دورافتاده و محروم نیز کارآیی بالایی دارد.

خبرنگار : شاکر