کوه کلنگ زیر سایه جنگ؛ حمله ترامپ چه پاسخی از ایران می‌گیرد؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، دونالد ترامپ بار دیگر از احتمال حمله به کوه کلنگ، مجموعه زیرزمینی نزدیک تأسیسات هسته‌ای نطنز، سخن گفته است؛ تهدیدی که در آن نه فقط سرنوشت یک مرکز زیرزمینی، بلکه اعتبار راهبرد فشار نظامی آمریکا و توان ایران برای جلوگیری از تکرار حملات مطرح است.

ترامپ در اظهاراتی که رویترز ۱۶ اکتبر منتشر کرد، گفت واشنگتن ممکن است به‌زودی این مجموعه را هدف قرار دهد. او مدعی شد آمریکا می‌تواند تهدید هسته‌ای ایران را از میان ببرد، اما هم‌زمان استفاده از سلاح هسته‌ای و اعزام نیروهای زمینی به ایران را منتفی دانست.

در تهران، واکنش‌ها فقط به محکومیت این تهدید محدود نمانده است. روزنامه کیهان خواستار پاسخ به تأسیسات هسته‌ای اسرائیل شده و برخی نمایندگان مجلس از پاسخ موشکی سنگین سخن گفته‌اند.

سخنگوی وزارت دفاع ایران نیز پیش‌تر اعلام کرده بود اهداف احتمالی برای پاسخ به حمله جدید مشخص شده‌اند. 

اما میان اعلام یک هدف برای پاسخ و تغییر محاسبات طرف مقابل فاصله وجود دارد. سوال این است که کدام بخش از توان نظامی ایران می‌تواند هزینه حمله را بالا ببرد و چه نوع واکنشی ممکن است به‌جای بازدارندگی، دور تازه‌ای از حملات را رقم بزند؟

ابهام در کوه کلنگ؛ واشنگتن دقیقاً چه چیزی را هدف گرفته است؟

کوه کلنگ به‌دلیل موقعیت زیرزمینی و نزدیکی به نطنز در کانون توجه قرار گرفته است. با این حال، درباره ماهیت دقیق فعالیت‌های داخل این مجموعه، اطلاعات عمومی قطعی وجود ندارد. تحلیل تصاویر ماهواره‌ای منتشرشده از سوی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶، از افزایش فعالیت‌های عمرانی، تقویت ورودی تونل‌ها و ادامه استحکام‌بخشی به مجموعه حکایت دارد.

این مرکز در عین حال تأکید کرده است که تصاویر موجود نه ادعای انتقال سانتریفیوژها به داخل مجموعه را تأیید می‌کنند و نه آن را رد می‌کنند. ارزیابی این مرکز همچنین نشان می‌دهد که حتی سنگین‌ترین مهمات متعارف نفوذگر آمریکا ممکن است برای تخریب کامل چنین مجموعه عمیقی با محدودیت روبه‌رو باشند. 

این نکته اهمیت دارد؛ زیرا تهدید به حمله لزوماً به معنای اطمینان از نابودی کامل هدف نیست. اگر هدف عملیاتی آمریکا تخریب یک زیرساخت باشد، نتیجه به اطلاعات دقیق، ویژگی‌های زمین‌شناختی، میزان استحکام مجموعه و ارزیابی خسارت پس از حمله بستگی خواهد داشت. از سوی دیگر، اگر هدف اصلی وادار کردن ایران به پذیرش شروط سیاسی و هسته‌ای باشد، تهدید نظامی می‌تواند بخشی از فشار مذاکراتی واشنگتن تلقی شود.

با این حال، هیچ‌یک از این احتمالات به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که حمله قریب‌الوقوع است یا اینکه چنین حمله‌ای الزاماً به نتیجه مورد نظر آمریکا منتهی خواهد شد.

چرا پاسخ موشکی به‌تنهایی معادله را حل نمی‌کند؟

اظهارات برخی نمایندگان مجلس درباره استفاده از «پدر موشک‌ها» و پاسخ سنگین، بر این فرض استوار است که افزایش هزینه حمله می‌تواند تصمیم واشنگتن را تغییر دهد. از نظر راهبردی، توان موشکی و پهپادی ایران و امکان تهدید منافع نظامی و اقتصادی آمریکا و متحدانش، بخشی از محاسبات هرگونه درگیری است.

اما عنوان «پدر موشک‌ها» در اظهارات نقل‌شده، به‌خودی‌خود مشخصات یک سامانه معین را روشن نمی‌کند. بدون اطلاعات معتبر درباره نوع سلاح، قابلیت عملیاتی و میزان اثربخشی آن، نمی‌توان از این عبارت نتیجه گرفت که یک پاسخ مشخص چه خسارتی وارد می‌کند یا تا چه اندازه قادر است حمله بعدی را متوقف کند.

تجربه همین جنگ نیز نشان می‌دهد که خسارت‌زدن به اهداف، پایان درگیری را تضمین نمی‌کند. تحقیق رویترز که ۱۵ اکتبر منتشر شد، دست‌کم ۱۳۵ حمله موشکی و پهپادی ایران و نیروهای هم‌پیمانش به ۸۴ مرکز زیرساختی در کشورهای حوزه خلیج فارس را از زمان آغاز جنگ ثبت کرده است. اهداف گزارش‌شده شامل زیرساخت‌های انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و خطوط انتقال نفت بوده‌اند. 

این داده‌ها نشان می‌دهد که حملات ایران توان ایجاد اختلال و تحمیل هزینه اقتصادی را داشته‌اند؛ اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که برتری نظامی آمریکا از میان رفته یا بازدارندگی پایدار ایجاد شده است. ارزیابی نتیجه جنگ به مجموعه‌ای از شاخص‌ها، از میزان خسارت و تداوم عملیات تا اهداف سیاسی و رفتار بعدی طرفین، نیاز دارد.

حمله به تأسیسات هسته‌ای اسرائیل؛ تهدید متقابل با پیامدهای فراتر از میدان جنگ

پیشنهاد کیهان برای هدف قرار دادن تأسیسات هسته‌ای اسرائیل، سطح پاسخ مورد بحث را از اهداف نظامی متعارف فراتر می‌برد. چنین موضعی می‌تواند به‌عنوان هشدار درباره هزینه‌های گسترش جنگ مطرح شود، اما اجرای آن خطرهایی متفاوت از حمله به یک پایگاه نظامی دارد.

اسرائیل درباره ابعاد برنامه هسته‌ای خود سیاست ابهام را دنبال می‌کند و اطلاعات عمومی درباره جزئیات و وضعیت عملیاتی تأسیسات حساس آن محدود است. در چنین شرایطی، طرح یک هدف کلی مانند «تأسیسات هسته‌ای اسرائیل» نه مشخص می‌کند چه هدفی مدنظر است و نه نشان می‌دهد حمله احتمالی چه پیامدهایی خواهد داشت.

آسیب به یک مرکز حساس هسته‌ای می‌تواند خطر آلودگی پرتوزا، آسیب به غیرنظامیان و پیامدهای زیست‌محیطی بلندمدت را به همراه داشته باشد؛ میزان این خطر نیز به نوع تأسیسات، مواد موجود و ماهیت آسیب بستگی دارد. افزون بر آن، چنین حمله‌ای ممکن است با واکنش گسترده‌تر اسرائیل همراه شود و دامنه درگیری را افزایش دهد.

در نتیجه، تهدید به حمله متقابل به تأسیسات هسته‌ای لزوماً به معنای ایجاد بازدارندگی مؤثر نیست. اثر آن به این بستگی دارد که طرف مقابل چگونه تهدید را ارزیابی کند، چه هزینه‌ای برای پاسخ خود در نظر بگیرد و آیا راهی برای جلوگیری از تشدید بیشتر باقی بماند.

تهدید ترامپ علیه کوه کلنگ و مواضع تند مطرح‌شده در تهران، دو سوی یک تقابل را نشان می‌دهند: واشنگتن می‌خواهد با تهدید نظامی بر محاسبات هسته‌ای ایران اثر بگذارد و تهران می‌کوشد نشان دهد هر حمله‌ای هزینه خواهد داشت.

اما بازدارندگی را نمی‌توان صرفاً با شدت تهدیدها یا اندازه خسارت احتمالی سنجید. معیار مهم‌تر این است که آیا طرف مقابل از اقدام خود منصرف می‌شود، آیا حمله انجام‌شده تکرار می‌شود و آیا هزینه‌های انسانی و اقتصادی در سطحی قابل مهار باقی می‌مانند؟

اگر حمله‌ای به کوه کلنگ انجام شود، ایران با تصمیمی روبه‌رو خواهد شد که پیامدهای آن فقط نظامی نیست. واکنش گسترده ممکن است هزینه‌هایی به آمریکا و اسرائیل تحمیل کند، اما هم‌زمان خطر حملات بعدی به زیرساخت‌های ایران را نیز بالا ببرد. واکنش محدودتر نیز ممکن است از سوی برخی جریان‌های داخلی ناکافی ارزیابی شود، بی‌آنکه بتوان از پیش درباره اثر واقعی آن بر محاسبات واشنگتن حکم داد.

در کنار آمادگی دفاعی، حفاظت از زیرساخت‌ها، پیگیری حقوقی حمله احتمالی و تلاش دیپلماتیک برای جلوگیری از تکرار آن نیز در محاسبات امنیتی اهمیت دارند. هیچ‌کدام به‌تنهایی تضمین‌کننده جلوگیری از جنگ نیستند، اما حذف مسیرهای مهار بحران می‌تواند گزینه‌های موجود را محدودتر کند.

در پرونده کوه کلنگ، مسئله فقط توانایی هدف قرار دادن یک مرکز نیست؛ مسئله این است که آیا تهدید متقابل می‌تواند حمله بعدی را منتفی کند یا هزینه‌های جنگ را برای هر دو طرف افزایش می‌دهد، بدون آنکه راهی برای پایان دادن به آن فراهم شود.

خبرنگار : همتی