مکتب فرانکفورت و نقد جهان مدرن

قرن هجدهم با وعده‌های بزرگی آغاز شده بود. فیلسوفان عصر روشنگری از آزادی، خرد، پیشرفت و رهایی انسان سخن می‌گفتند. تصور می‌شد اگر خرافه کنار برود و عقل جای آن را بگیرد، جامعه‌ای انسانی‌تر شکل خواهد گرفت. علم گسترش می‌یافت، آموزش همگانی می‌شد و انسان می‌توانست سرنوشت خود را آگاهانه‌تر رقم بزند.

بخش مهمی از تاریخ دو سدهٔ بعد نیز در نگاه نخست تأییدی بر همین امیدها به نظر می‌رسید. انقلاب صنعتی، پیشرفت پزشکی، توسعهٔ فناوری، گسترش ارتباطات و افزایش تولید ثروت، تصویری از جهانی رو به پیشرفت ارائه می‌کرد.

اما قرن بیستم پرسش‌های تازه‌ای پیش روی متفکران گذاشت.

اگر عقل قرار بود انسان را آزاد کند، پس چگونه همان جوامع مدرن به جنگ‌های جهانی، اردوگاه‌های مرگ، فاشیسم و اشکال گستردهٔ سرکوب رسیدند؟

چگونه تمدنی که خود را متمدن‌ترین تمدن تاریخ می‌دانست، توانست میلیون‌ها انسان را به کام نابودی بفرستد؟

این پرسش‌ها زمینهٔ شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین جریان‌های فکری قرن بیستم را فراهم کردند؛ جریانی که بعدها به نام «مکتب فرانکفورت» شناخته شد.

داستان این مکتب از مؤسسه‌ای پژوهشی در شهر فرانکفورت آلمان آغاز شد. گروهی از اندیشمندان علوم اجتماعی و فلسفه گرد هم آمدند تا دربارهٔ جامعهٔ مدرن، سرمایه‌داری، فرهنگ و قدرت پژوهش کنند. آن‌ها از سنت مارکسیستی الهام می‌گرفتند، اما قصد نداشتند صرفاً آموزه‌های کارل مارکس را تکرار کنند.

جهان در حال تغییر بود و آن‌ها معتقد بودند نظریه نیز باید خود را با این تغییرات هماهنگ کند.

در میان چهره‌های اصلی این جریان، نام ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو جایگاهی ویژه دارد.

این دو متفکر در میانهٔ آشوب‌های قرن بیستم شاهد ظهور نازیسم، جنگ جهانی دوم و تبعید اجباری بسیاری از روشنفکران بودند. تجربهٔ زندگی در چنین دوره‌ای باعث شد نگاه خوش‌بینانه به پیشرفت تاریخی را با تردید بنگرند.

آن‌ها پرسشی بنیادین مطرح کردند:

آیا ممکن است خود عقل مدرن نیز دچار نوعی انحراف شده باشد؟

در نگاه سنتی، عقل نیرویی برای شناخت حقیقت و رهایی انسان تلقی می‌شد. اما هورکهایمر و آدورنو استدلال می‌کردند که در جهان مدرن، نوع خاصی از عقلانیت بر جامعه مسلط شده است؛ عقلانیتی که بیش از آن‌که به معنا، حقیقت یا آزادی توجه داشته باشد، بر کنترل، مدیریت و کارآمدی تمرکز می‌کند.

آن‌ها این وضعیت را «عقل ابزاری» می‌نامیدند.

عقل ابزاری می‌پرسد چگونه می‌توان به هدفی رسید، اما کمتر دربارهٔ خود هدف سؤال می‌کند.

برای مثال، ممکن است سیستمی بسیار کارآمد برای تولید کالا طراحی شود، اما پرسش دربارهٔ تأثیر آن بر زندگی انسان‌ها به حاشیه رانده شود. ممکن است فناوری‌های پیشرفته‌ای برای نظارت بر مردم ساخته شوند، بی‌آن‌که دربارهٔ پیامدهای اخلاقی آن‌ها بحث جدی صورت گیرد.

از نگاه متفکران مکتب فرانکفورت، مشکل اصلی دقیقاً در همین‌جا قرار داشت.

وقتی عقل صرفاً به ابزار تبدیل شود، می‌تواند در خدمت اهداف کاملاً متفاوتی قرار گیرد؛ از توسعهٔ علمی گرفته تا سرکوب سیاسی.

کتاب مشهور «دیالکتیک روشنگری» که هورکهایمر و آدورنو در دوران تبعید نوشتند، تلاشی برای فهم همین تناقض بود.

آن‌ها استدلال کردند که پروژهٔ روشنگری، در کنار دستاوردهای بزرگ خود، حامل نوعی میل به سلطه نیز بوده است؛ سلطه بر طبیعت، سلطه بر اشیا و گاه حتی سلطه بر انسان‌ها.

این تحلیل فقط متوجه سیاست نبود. فرهنگ نیز بخش مهمی از نقد آن‌ها را تشکیل می‌داد.

آدورنو به‌ویژه به نقش رسانه‌ها، سینما، موسیقی عامه‌پسند و صنعت سرگرمی توجه داشت. او معتقد بود در جوامع مدرن، فرهنگ به تدریج به کالا تبدیل شده است.

در گذشته، هنر اغلب فضایی برای تأمل، نقد و تجربه‌های تازه فراهم می‌کرد. اما در نظام‌های صنعتی، بخش بزرگی از تولیدات فرهنگی تابع منطق بازار شده‌اند.

به همین دلیل، آدورنو از اصطلاح «صنعت فرهنگ» استفاده کرد.

منظور او این نبود که همهٔ آثار فرهنگی بی‌ارزش‌اند. مسئله این بود که تولید انبوه فرهنگی می‌تواند انسان‌ها را به مصرف‌کنندگانی منفعل تبدیل کند؛ افرادی که بیش از آن‌که بیندیشند، سرگرم می‌شوند.

از نظر او، خطر فقط سانسور مستقیم نبود. گاهی مردم بدون اجبار آشکار، در شبکه‌ای از عادت‌ها، الگوهای مصرف و سرگرمی‌های تکراری گرفتار می‌شوند.

در همین دوران، متفکر دیگری به نام هربرت مارکوزه نیز به یکی از چهره‌های تأثیرگذار این جریان تبدیل شد.

مارکوزه توجه خود را به جوامع صنعتی پیشرفته معطوف کرد. او معتقد بود بسیاری از نظام‌های مدرن دیگر صرفاً با زور حکومت نمی‌کنند.

آن‌ها از طریق رفاه نسبی، مصرف‌گرایی و ایجاد نیازهای تازه نیز رضایت عمومی تولید می‌کنند.

در کتاب مشهور «انسان تک‌ساحتی»، مارکوزه استدلال کرد که جامعهٔ مدرن توانایی جذب و خنثی کردن بسیاری از اعتراض‌ها را پیدا کرده است. حتی مخالفت‌ها نیز گاه به بخشی از همان نظامی تبدیل می‌شوند که قرار بود نقدش کنند.

به همین دلیل، او نگران کاهش ظرفیت تفکر انتقادی بود.

در نگاه مارکوزه، آزادی فقط به معنای انتخاب میان کالاهای مختلف یا سبک‌های متفاوت زندگی نیست. آزادی زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان بتواند دربارهٔ ساختارهای حاکم بر زندگی خود نیز پرسش کند.

مکتب فرانکفورت البته جریانی یکدست نبود. هر یک از متفکران آن مسیر فکری خاص خود را دنبال کردند. با این حال، نقطهٔ مشترک آن‌ها تلاشی مداوم برای فهم رابطهٔ قدرت، فرهنگ، اقتصاد و آگاهی بود.

آن‌ها معتقد بودند فلسفه نباید صرفاً به تفسیر جهان بسنده کند. اندیشه باید بتواند سازوکارهای پنهانی را آشکار کند که زندگی اجتماعی را شکل می‌دهند.

در این معنا، نظریهٔ انتقادی فقط یک نظریه نبود؛ نوعی روش نگاه‌کردن به جامعه بود.

روشی که می‌کوشید پشت ظاهر امور را ببیند و نشان دهد چگونه نهادها، رسانه‌ها، ساختارهای اقتصادی و الگوهای فرهنگی بر شیوهٔ فکرکردن ما اثر می‌گذارند.

با گذشت زمان، بسیاری از ایده‌های این مکتب وارد حوزه‌های مختلف علوم انسانی شدند. جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگی، علوم سیاسی، رسانه و حتی نقد هنری از این میراث تأثیر پذیرفتند.

البته منتقدان نیز کم نبودند.

برخی معتقد بودند متفکران مکتب فرانکفورت بیش از اندازه بدبین‌اند و دستاوردهای جوامع مدرن را نادیده می‌گیرند. گروهی دیگر می‌گفتند تحلیل‌های آنان گاهی تصویری بسیار یکپارچه از قدرت ارائه می‌دهد و نقش انتخاب‌های فردی را کم‌رنگ می‌کند.

با وجود این اختلاف‌نظرها، نفوذ آن‌ها در اندیشهٔ معاصر انکارناپذیر است.

امروزه وقتی دربارهٔ تأثیر رسانه‌ها بر افکار عمومی، نقش فرهنگ مصرفی، قدرت فناوری‌های ارتباطی یا رابطهٔ اقتصاد و آگاهی بحث می‌کنیم، بسیاری از این پرسش‌ها ریشه در سنتی دارند که مکتب فرانکفورت به شکل‌گیری آن کمک کرد.

اگر فیلسوفان عصر روشنگری می‌خواستند انسان را از جهل رها کنند، متفکران فرانکفورت می‌پرسیدند آیا خود ابزارهای مدرن نیز می‌توانند شکل‌های تازه‌ای از وابستگی و سلطه ایجاد کنند؟

این پرسش هنوز هم زنده است؛ در جهانی که الگوریتم‌ها، شبکه‌های اجتماعی، تبلیغات هوشمند و فناوری‌های نوین هر روز بیش از گذشته بر زندگی ما اثر می‌گذارند.

اما هم‌زمان با گسترش نظریهٔ انتقادی، در فرانسه متفکرانی ظهور می‌کردند که نگاه خود را متوجه زبان، نشانه‌ها، دانش و ساختارهای پنهان فرهنگ کرده بودند.

در بخش بعدی، به سراغ ساختارگرایی و پساساختارگرایی می‌رویم؛

از کلود لوی-استروس تا میشل فوکو و ژاک دریدا،

و این پرسش که آیا آنچه «حقیقت» می‌نامیم، همیشه مستقل از زبان و قدرت وجود دارد؟

 برگرفته از تاریخ فلسفه راتلج

 نویسنده: موذن زاده