پوران درخشنده، آینه‌ی دردمند ناگفته‌های اجتماعی؛ روایت‌گر صبور بحران‌های انسانی (بخش اول)

ظهور یک زن در سینمای مردانه و گذار به مؤلفه شخصی

 پوران درخشنده، متولد ۱۳۳۳ در کرمانشاه، در دورانی پا به عرصه هنر گذاشت که سینمای ایران درگیر پوست‌اندازی‌های بزرگ بود. او که دانش‌آموخته سینما از مدرسه عالی تلویزیون و سینما (۱۳۵۴) است، پیش از آنکه دوربین را در دست بگیرد، با کلمه و مفهوم «تحقیق» زندگی کرده بود. برخلاف بسیاری از کارگردانانِ هم‌نسلِ خود که تحت تأثیر موج‌های ادبی یا سیاسی بودند، درخشنده با رویکرد «مردم‌نگاری» وارد سینما شد.

پوران درخشنده در سپهر سینمای ایران، جایگاهی یگانه دارد. نه فقط به دلیل آنکه یکی از معدود زنان پیشرو در عرصه‌ی کارگردانی است، بلکه به واسطه‌ی «دغدغه‌مندیِ آسیب‌شناسانه» که در تمامی آثارش موج می‌زند. سینمای او، سینمای «هشدار» است؛ سینمایی که با ظرافت و نگاهی زنانه، به سراغِ تابوهای اجتماعی می‌رود که جامعه اغلب ترجیح می‌دهد زیر غبار سکوت پنهانشان کند.

دوران مستندسازی، تمرینِ همدلی

در ابتدای کار در صداوسیما، او مستندهایی ساخت که در آن‌ها دوربینِ او مانند یک تماشاگرِ بی‌طرف اما کنجکاو، به خانه‌های مردم می‌رفت. ساخت فیلم‌های مستندی درباره‌ی مسائل عشایری و فرهنگی، به او یاد داد که چگونه با سوژه‌ها «ارتباط» بگیرد. این نکته کلیدی است: سینمای درخشنده «سینمایِ فاصله» نیست. او به سوژه‌هایش نزدیک می‌شود تا دردشان را نه از دور، بلکه با لمسِ مستقیمِ زخم‌هایشان روایت کند. این تجربه، او را به یکی از معدود فیلم‌سازانی تبدیل کرد که به جای ساختنِ فیلم‌های ذهنی، فیلم‌های «تجربی و زیسته» می‌سازد.

گذار به سینمای بلند، شکافتن دیوار سکوت

در دهه ۶۰، زمانی که سینمای ایران درگیر ژانرهای دفاع مقدس یا آثار انتزاعی بود، درخشنده با جسارتی ستودنی سراغ «رابطه» (۱۳۶۵) رفت. او با انتخابِ سوژه‌ی «ناشنوایان»، اولین زنی بود که توانست از سدِ کلیشه‌های جنسیتی در کارگردانی بگذرد و سینمای ایران را با مفهوم «معلولیت و تنهایی» روبه‌رو کند. او در این مرحله، هویت خود را به عنوان یک «مؤلف» تثبیت کرد؛ فیلم‌سازی که نه تنها تکنیک کارگردانی را می‌داند، بلکه یک جامعه‌شناس است که می‌داند چگونه میانِ دغدغه‌ی شخصی و نیاز جامعه، تعادل برقرار کند. او آموخت که چگونه به عنوان تهیه‌کننده، منابع مالی را برای موضوعاتی که در نگاه اول «تجاری» به نظر نمی‌رسیدند، جذب کند و این مهارتِ «تهیه‌کنندگی دغدغه‌مند»، بزرگ‌ترین میراثِ مدیریتی اوست.

واکاویِ «تابوشکنیِ اخلاقی»

درخشنده بیش از آنکه یک فیلم‌ساز تکنیک‌محور باشد، یک «روان‌شناسِ اجتماعی» است. او با انتخاب موضوعاتی چون آزار جنسی کودکان («هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند»)، طلاق و تأثیر آن بر فرزندان («بچه‌های ابدی»)، یا چالش‌های تربیتی نسل‌ها («هیس پسرها گریه نمی‌کنند» / در مرحله اخذ پروانه ساخت)، جسارت ورود به حوزه‌هایی را داشته که عموماً در سینمای ایران خط قرمز محسوب می‌شدند. او این تابوها را نه برای جنجال، بلکه برای «درمان» و «آموزش» می‌شکافد.

زبانِ صریح اما انسانی

یکی از نقاط قوت آثار درخشنده، پرهیز از سیاه‌نماییِ مطلق است. اگرچه سوژه‌های او اغلب تلخ و گزنده هستند، اما دوربینِ او همواره به دنبال «روزنه‌ی امید» و «راهکار» است. درخشنده به مخاطب تلنگر می‌زند تا وضعیت موجود را ببیند، اما او را با انبوهی از ناامیدی رها نمی‌کند. او در جست‌وجوی بازیابیِ کرامتِ انسانی در بطنِ بحران است.

درگیریِ عاطفی با شخصیت‌ها

شخصیت‌های سینمایی درخشنده، موجوداتی «کاغذی» نیستند؛ آن‌ها بازتابِ عینیِ آسیب‌دیدگانِ جامعه‌اند. او با مهارت، مخاطب را به همذات‌پنداریِ عمیق وامی‌دارد. وقتی در فیلم‌های او مادری برای فرزندش می‌گرید یا کودکی از ترسِ ناگفته‌ها به لکنت می‌افتد، مخاطب نه تنها یک داستان، که یک «درد مشترک» را تجربه می‌کند.

پوران درخشنده فراتر از یک فیلم‌ساز، یک «دیده‌بان» است. او با نگاهِ مادرانه و دغدغه‌مند خود، شکاف‌های اجتماعی را رصد می‌کند و با زبانِ تصویر، گوشزد می‌کند که اگر امروز فریادِ ناگفته‌ها شنیده نشود، فردا با فاجعه‌های بزرگ‌تری روبه‌رو خواهیم بود. سینمای او، وجدانِ بیدارِ جامعه‌ای است که گاه در برابر دردهای خود به خواب می‌رود.

نویسنده: سپیدروح