نقد فیلم سینمایی «احمد»

فیلم سینمایی «احمد» را می‌توان اثری ارزیابی نمود که کارگردان بر آن است تا از قالب خشک خارج شده و شهید احمد کاظمی را نه به عنوان الگو بلکه به عنوان یک انسان به تماشاگر معرفی کند. در واقع فیلم بازشناسی یکی از فرماندهان مهم جنگ در یکی از حساس‌ترین لحظات معاصر ایران، یعنی ساعات اولیه پس از زلزله بم می‌باشد.

فیلم به کارگردانی امیرعباس ربیعی، سومین اثر بلند این کارگردان است که پس از «لباس شخصی» و «ضد»، نشان‌دهنده یک مسیر مشخص و متمایز در سینمای ایران است. ربیعی به خوبی ثابت کرده که به دنبال بازخوانی مقاطع حساس تاریخ معاصر ایران با رویکردی متمرکز بر شخصیت‌های استراتژیک است.

از منظر ایده و مضمون، فیلم روایتی در لبه‌ی تیغ است. بدین معنا که روایتگر ساعات ابتدایی پس از زلزله فاجعه‌بار بم است. فیلم برخلاف بسیاری از آثار این حوزه که به بازنمایی فاجعه و سوگواری می‌پردازند، دوربین خود را بر دوش «احمد کاظمی» (فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه) می‌گذارد. مضمون اصلی فیلم، «مدیریت بحران» و «تضاد میان ساختارهای بروکراتیک و سرعتِ عملِ جهادی» است. این فیلم می‌خواهد نشان دهد که چگونه یک شخصیت می‌تواند با شکستن پروتکل‌های مرسوم، از یک فاجعه انسانی بزرگ‌تر جلوگیری کند.

در خصوص فیلمنامه و ساختار روایی می‌توان گفت فیلمنامه ربیعی از الگوی «زمانِ فشرده» بهره می‌برد. استفاده از زمان واقعی (Real-time) باعث شده تنش فیلم بالا بماند.

از نقاط قوت فیلم، ایجاد تعلیق در دل یک اتفاقِ مستندشده را شاهد هستیم. مخاطب می‌داند زلزله بم رخ داده، اما فیلمساز با تمرکز بر «چرایی و چگونگی» باز کردن فرودگاه بم، تماشاگر را درگیر جزئیات فنی و لجستیکی می‌کند.

و از نقاط ضعف آن این است که روایت گاهی در دایره‌ای از شعارهای گفتاری می‌افتد. هرچند شخصیت‌پردازی احمد کاظمی در این فیلم نسبت به کلیشه‌های رایج سینمای ارگانی فاصله گرفته و انسانی‌تر است، اما در برخی سکانس‌ها، فیلمنامه از «نمایشِ عمل» به «توصیفِ فضیلت» عقب‌نشینی می‌کند که ضرب‌آهنگ درام را کند می‌سازد.

در کارگردانی و فضاسازی، امیرعباس ربیعی در «احمد» نشان می‌دهد که کارگردانی مسلط بر «میزانسن‌های شلوغ» است. بازسازی شهر ویران‌شده بم، یکی از دستاوردهای مهم تکنیکی فیلم است.

در مورد میزانسن، ربیعی به خوبی توانسته است حسِ استیصال و بی‌نظمیِ پس از زلزله را به تصویر بکشد. تقابلِ سکون و نظمِ اتاق فرمان با هرج‌ومرج و غبارِ خیابان‌های بم، تقابلی بصری ایجاد کرده که به درکِ موقعیت کمک می‌کند.

در تصویربرداری، دوربینِ روی دست در لحظاتِ حضور در بم، به خوبی اضطراب و ناپایداری را منتقل می‌کند، اما گاهی در تعداد نماهای نزدیک (Close-up) دچار زیاده‌روی می‌شود که تمرکزِ مخاطب بر کلیت صحنه را کم می‌کند.

تینو صالحی در نقش احمد کاظمی به عنوان بازیگر اصلی فیلم، با چالشی دشوار روبه‌رو بوده است: بازی در نقش شخصیتی که در حافظه جمعی ایرانیان جایگاه ویژه‌ای دارد.

صالحی تلاش کرده به جای تقلید صرف، «نگاه» و «لحنِ آمرانه اما مهربان» کاظمی را بازآفرینی کند. او تا حد زیادی در انتقالِ اضطرابِ پنهانِ یک فرمانده در برابر مرگِ هزاران نفر موفق است. بازی مکمل‌ها در فیلم اما کمی در سایه مانده و شخصیت‌های فرعی بیشتر کارکردِ پیشبردِ روایت را دارند تا عمق‌بخشی به فاجعه.

فیلم در نیمه اول، به‌ویژه در بخش استقرار در فرودگاه، ریتمی نفس‌گیر دارد. تدوین فیلم به گونه‌ای است که به خوبی از کات‌های سریع برای افزایش اضطراب استفاده می‌کند. با این حال، در بخش انتهایی، فیلم کمی از رمق می‌افتد و تکرارِ دیالوگ‌های مربوط به «مشکلاتِ اداری»، ریتمِ پایانی را دچار افتِ انرژی می‌کند.

«احمد» فیلمی است که در تلاش برای پرهیز از دامِ «فیلم‌های بیوگرافیکِ خشک و رسمی» موفق عمل کرده است. این اثر نه صرفاً یک فیلمِ ارگانی، بلکه یک درامِ پرتعلیقِ لجستیکی است.

فضاسازی بسیار خوب و نزدیک به واقعیت از فضای پس از زلزله، کارگردانی مسلط، و دوری از سانتی‌مانتالیسمِ رایج در فیلم‌های بحران، از نکات قابل‌توجه و تأثیرگذار فیلم است.

اما دیالوگ‌نویسی در بخش‌هایی بیش از حد مستقیم و شعاری است و شخصیت‌های فرعی از عمق کافی برای همراهیِ احساسیِ مخاطب برخوردار نیستند.

«احمد» برای سینمای ایران قدمِ رو به جلویی است؛ چرا که نشان می‌دهد می‌توان از دل روایت‌های ایدئولوژیک، درامی انسانی و تکنیکی بیرون کشید که مخاطبِ عام هم بتواند با آن ارتباط برقرار کند. اگر فیلمساز کمی از بندِ «تأکید بر ویژگی‌های اخلاقی» رها می‌شد و بیشتر به «تضادهای درونی شخصیت» می‌پرداخت، شاید با اثری ماندگارتر روبه‌رو بودیم.

در انتهای فیلم، اثری قابل قبول ارزیابی شده و توصیه به تماشا می‌شود.