کافه‌داری در سراشیبی بحران؛ شغل محبوب جوانان زیر فشار تورم و کاهش قدرت خرید

افزایش بیش‌از ۱۰۰ درصدی هزینه‌ها

محسن مبرا، رئیس اتحادیه آبمیوه، بستنی و کافی‌شاپ تهران در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» در ارزیابی شرایط اقتصادی حاکم بر فعالیت کافه‌ها گفت: شرایط نامساعد اقتصادی کشور عملکرد صنف کافه‌داران را به شدت تحت‌تاثیر منفی قرار داده است. از یک‌سو هزینه‌های تولید در این واحدهای صنفی بیش از ۱۰۰درصد افزایش یافته است. از سوی دیگر نیز با کاهش قدرت خرید مردم شاهد افت تقاضا برای خرید از کافه‌ها هستیم. برآوردها حکایت از آن دارد که تحت‌تاثیر شرایط یادشده عملا فروش واحدهای کافی‌شاپی در ماه‌های اخیر تا ۵۰درصد کاهش یافته است.

مبرا گفت: با توجه به روند فزاینده قیمت مواد اولیه و همچنین انواع هزینه‌های تولید در واحدهای کافی‌شاپ و همچنین افت تقاضا از سوی مردم، عملا این صنف در معرض زیان جدی و حتی تعطیلی قرار گرفته است. رئیس اتحادیه آبمیوه، بستنی و کافی‌شاپ تهران میزان تعطیلی در واحدهای صنفی موردبحث را در ماه‌های اخیر ۳۰ تا ۴۰درصد عنوان کرد و افزود: متاسفانه با تداوم شرایط نامساعد اقتصادی، این تعطیلی‌ها ادامه دارد. این توقف فعالیت‌ها در حالی است که بخش بزرگی از فعالان این بخش را قشر جوان تشکیل می‌دهند. مبرا در تشریح هرچه بیشتر شرایط نامساعد اقتصادی کافه‌ها گفت: میزان فروش واحدهای صنفی به‌قدری کاهش یافته که تنها واحدهایی که مالک هستند، توان ادامه فعالیت دارند. با این حال، تداوم فعالیت به معنای سودآوری نیست و سود این واحدها به‌طور مستمر در حال کاهش است. در نتیجه واحدهایی که مستاجر هستند یا از پشتوانه مالی بسیار قوی برخوردار نیستند، رو به تعطیلی می‌روند.

تشدید بیکاری در میان جوانان

در سال‌های اخیر، کافه‌ها به یکی از اجزای مهم زیرساخت اجتماعی شهری تبدیل شده‌اند و همزمان با تغییر سبک زندگی، نقش قابل‌توجهی در شکل‌دهی و تقویت تعاملات اجتماعی ایفا کرده‌اند. در این میان، سهم حضور زنان و جوانان در این فضاها طی دهه‌های گذشته افزایش یافته است. با این حال، رشد مستمر قیمت اقلام منو در شرایطی که سطح دستمزدها در کوتاه‌مدت تغییر محسوسی نداشته، دسترسی به این فضاها را به‌طور قابل‌توجهی محدود کرده است. این در حالی است که کافه‌ها تا پیش از این به‌عنوان یکی از گزینه‌های نسبتا کم‌هزینه‌برای گذران اوقات فراغت محسوب می‌شدند، اما در ماه‌های اخیر، همین گزینه نیز برای بخشی از جامعه از دسترس خارج شده است؛ وضعیتی که به‌ویژه برای طبقه متوسط به پایین، بیش از سایر گروه‌ها محسوس است. با توجه به جایگاه کافه‌ها در اقتصاد شهری و نقش آنها در ایجاد اشتغال، تعطیلی این واحدها می‌تواند به از دست رفتن فرصت‌های شغلی منجر شود. از این‌رو، توجه به وضعیت عملکرد و سودآوری این کسب‌وکارها از منظر سیاستگذاری اقتصادی ضروری به نظر می‌رسد.

خبرنگار روزنامه «دنیای‌اقتصاد» برای بررسی شرایط فعالیت کافه‌ها با یکی از کافه‌داران در مناطق غربی تهران گفت‌وگو کرده است. این کافه‌دار که از دو سال پیش به‌همراه شریک خود کافه‌ای کوچک را در یکی از مناطق پرتردد غرب تهران راه‌اندازی کرده است، می‌گوید: روند کاهش تعداد مشتریان در این مدت قابل‌توجه بوده و بخشی از تلاش‌های انجام‌شده برای تثبیت جایگاه این واحد صنفی عملا بی‌نتیجه مانده است. به گفته وی، طی این دو سال رخدادهای مقطعی نیز به‌طور منفی بر عملکرد کسب‌وکار اثر گذاشته است.

وی افزود: با وجود تمرکز بر ارائه محصولات باکیفیت و بهره‌گیری از تبلیغات در فضای مجازی، این واحد صنفی موفق به جذب مشتریان ثابت شده، اما تعداد این مشتریان به‌صورت مستمر کاهش یافته است. او ادامه داد: در این سال‌ها شمار قابل‌توجهی از کافه‌داران ناچار به تعطیلی کسب‌وکار خود شده‌اند؛ درحالی‌که بخش عمده نیروی کار این واحدها را جوانان تشکیل می‌دهند. این روند می‌تواند به تشدید بیکاری در میان جوانان منجر شود؛ به‌ویژه آنکه بخش قابل‌توجهی از فعالان این حوزه دارای تحصیلات دانشگاهی هستند و با هدف ایجاد اشتغال وارد این کسب‌وکار شده‌اند. با این حال، در شرایط فعلی اقتصاد کشور، تداوم فعالیت برای بسیاری از این واحدها با چالش‌های جدی مواجه شده است.

این کافه‌دار در ادامه گفت: با وجود تمایل نسل جوان به حضور در کافه‌ها، محدودیت‌های مالی مانع از تداوم این الگوی مصرف شده است. به گفته وی، در چنین شرایطی کافه‌هایی که در منوی خود غذا ارائه نمی‌کنند، با فشار بیشتری مواجه هستند. او افزود: این واحد صنفی با تکیه بر عرضه انواع قهوه فعالیت می‌کند، اما با کاهش قدرت خرید، تقاضا برای مصرف قهوه در کافه‌ها نیز کاهش یافته و بخشی از این مصرف به فضای خانگی منتقل شده یا به‌طور کلی افت کرده است. وی همچنین تاکید کرد: تحولات اخیر از جمله شرایط ناشی از جنگ، در هفته‌های گذشته به کاهش محسوس درآمد این واحد منجر شده است. هرچند بخشی از فعالیت‌های روزمره به وضعیت عادی بازگشته، اما الگوی خرید مشتریان همچنان محتاطانه‌تر از گذشته است. این کافه‌دار در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای تداوم فعالیت گفت: روند درآمدی کاهشی است و در شرایط فعلی، چشم‌انداز روشنی برای پایداری بلندمدت این کسب‌وکارها قابل ترسیم نیست.

افت تقاضا در قطب‌های کافه‌گردی

در ادامه بررسی میدانی وضعیت کافه‌ها، خبرنگار «دنیای‌اقتصاد» به خیابان میرزای شیرازی و محدوده‌های اطراف آن رفت؛ منطقه‌ای که به گفته فعالان این صنف، یکی از کانون‌های تجمع جوانان و علاقه‌مندان به کافه‌گردی در تهران محسوب می‌شود. یکی از کافه‌داران این محدوده در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» اظهار کرد: خیابان میرزای شیرازی و معابر اطراف آن از جمله سنایی، به‌عنوان یکی از محورهای اصلی کافه‌گردی شناخته می‌شوند و در زمره فضاهای شاخص شهری قرار دارند که نوعی زیست اجتماعی متفاوت را بازنمایی می‌کنند. به گفته وی، حضور پرشمار مشتریان در سال‌های گذشته، زمینه‌ساز گسترش قابل‌توجه تعداد کافه‌ها در این محدوده بوده است؛ واحدهایی که در مقطعی از رونق بالایی برخوردار بودند و همین رونق، به افزایش سرمایه‌گذاری در این حوزه انجامید.

وی افزود: کافه‌ها در این منطقه کارکردهای متنوعی دارند و به محل تجمع گروه‌های مختلف از جمله جوانان و اقشار فرهنگی تبدیل شده‌اند. برخی از این واحدها با تمرکز بر کیفیت قهوه، برخی با عرضه محصولات خاص مانند کیک و دسر و برخی نیز با اتکا به فضا و محیط خود، شناخته می‌شوند. این کافه‌دار ادامه داد: در شرایط فعلی و با تشدید فشارهای اقتصادی، قیمت منو به یکی از مهم‌ترین عوامل جذب مشتری تبدیل شده است. هرچند بخشی از مشتریان ثابت همچنان حفظ شده‌اند، اما سطح تقاضا نسبت به گذشته کاهش یافته و از رونق پیشین کسب‌وکار کاسته شده است. وی همچنین تاکید کرد: در این میان، کافه‌های تازه‌تاسیس بیش از سایر واحدها در معرض تعطیلی قرار دارند؛ چراکه واحدهای قدیمی‌تر تا حدی با اتکا به سابقه فعالیت و مشتریان وفادار به فعالیت خود ادامه می‌دهند. با این حال، تداوم این وضعیت می‌تواند حتی بقای واحدهای باسابقه را نیز با مخاطره مواجه کند. به گفته او، عواملی نظیر کاهش قدرت خرید و نااطمینانی‌های ناشی از تحولات اخیر، از جمله مهم‌ترین تهدیدها برای آینده این صنف به‌شمار می‌روند؛ چراکه تداوم فعالیت کافه‌ها به سطح درآمد و الگوی مصرف خانوارها وابستگی مستقیم دارد.

در هفته‌های گذشته و به دنبال شرایط جنگی تحمیل شده به کشور و همچنین ایجاد محدودیت در روندهای تجاری، عملکرد کافه‌های باقی‌مانده نیز تحت‌تاثیر قرار گرفته است. به عنوان مثال برخی از مواد غذایی که در لیست منو کافه‌ها وجود دارند، در عمل عرضه نمی‌شوند. کافه‌داران معتقدند کمبود برخی اقلام غذایی وارداتی در هفته‌های اخیر تامین مواد اولیه را دشوار کرده است. به گفته آنها، کاهش تقاضا نیز موجب تعدیل بخشی از نیروهای آشپزخانه شده و کافه‌ها با ظرفیت انسانی محدودتری فعالیت می‌کنند. در نتیجه، تنوع منو به‌ویژه در کافه‌رستوران‌ها کاهش یافته و به نظر می‌رسد این وضعیت در شرایط فعلی ادامه‌دار باشد.

 کافه‌ها که در ادبیات شهری به‌عنوان «فضای سوم» میان خانه و محل کار شناخته می‌شوند و محلی برای تعاملات اجتماعی به شمار می‌آیند، اکنون تحت تأثیر شرایط اقتصادی و تحولات اخیر با چالش‌های جدی برای ادامه فعالیت مواجه شده‌اند.