از خلیج فارس تا ریل‌های پکن/ نقشه تازه ایران برای عبور از تحریم‌ها لو رفت

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، براساس این گزارش، تعداد قطارهای باری میان چین و ایران طی هفته‌های اخیر به شکل محسوسی افزایش یافته است. اگر پیش از آغاز محدودیت‌های جدید، تنها هفته‌ای یک قطار از شهر «شی‌آن» چین به تهران حرکت می‌کرد، حالا این عدد به یک قطار در هر سه تا چهار روز رسیده است؛ افزایشی که فقط یک تحول تجاری ساده نیست و معنایی سیاسی و استراتژیک دارد.

این مسیر ریلی از قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند و در شرایطی که فشار بر مسیرهای دریایی ایران بیشتر شده، به یکی از شریان‌های جایگزین تجارت خارجی تهران تبدیل شده است.

محاصره دریایی و واکنش تهران

بلومبرگ می‌گوید: عملیات دریایی آمریکا حدود سه هفته پیش آغاز شده؛ عملیاتی که هدف اصلی آن، محدود کردن صادرات نفت ایران و جلوگیری از ورود برخی کالاهای اساسی از جمله غلات عنوان شده است.

در چنین فضایی، طبیعی است که تهران به‌دنبال راه‌هایی باشد که وابستگی خود به مسیرهای دریایی را کاهش دهد؛ به‌ویژه مسیرهایی که به‌راحتی در تیررس فشارهای آمریکا قرار می‌گیرند.

افزایش استفاده از مسیر ریلی چین را باید در همین چارچوب فهمید؛ راهبردی که تلاش می‌کند تجارت ایران را از دریا به خشکی منتقل کند و هزینه تحریم را کاهش دهد.

اما این تغییر مسیر، بدون هزینه نیست.

طبق گزارش بلومبرگ، هزینه حمل‌ونقل در این مسیر ریلی هم به‌شدت افزایش یافته است. قیمت جابه‌جایی یک کانتینر ۴۰ فوتی در این مسیر حالا به حدود ۷ هزار دلار رسیده؛ رقمی که نزدیک به ۴۰ درصد بیشتر از سطح معمول توصیف شده است.

این یعنی ایران برای حفظ جریان تجارت خارجی خود، مجبور است هزینه بیشتری بپردازد؛ هزینه‌ای که در نهایت می‌تواند روی قیمت کالاهای وارداتی و حتی بازار داخلی اثر بگذارد.

با این حال، به‌نظر می‌رسد تهران فعلاً ترجیح داده هزینه بیشتر را بپذیرد، اما مسیر تجارتش قطع نشود.

چین؛ شریک استراتژیک یا وابستگی اجتناب‌ناپذیر؟

افزایش تردد قطارها، یک واقعیت مهم دیگر را هم آشکار می‌کند؛ وابستگی روزافزون ایران به چین.

پکن در حال حاضر بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران محسوب می‌شود و در سال‌های اخیر، عملاً به مهم‌ترین شریک اقتصادی تهران در دوران تحریم تبدیل شده است. حالا با گسترش مسیرهای ریلی، این وابستگی فقط به حوزه انرژی محدود نمی‌شود و به لجستیک و زنجیره تأمین هم کشیده شده است.

در واقع، اگر پیش‌تر نفت ایران به چین وابسته بود، حالا بخشی از تجارت و تأمین کالای ایران هم به ریل‌های چینی گره خورده است.

این مسئله برای پکن هم ساده نیست. چین طی دو دهه گذشته صدها میلیارد دلار در کشورهای عربی خلیج فارس سرمایه‌گذاری کرده و روابط اقتصادی گسترده‌ای با رقبای منطقه‌ای ایران دارد. به همین دلیل، پکن ناچار است میان منافع اقتصادی خود در جهان عرب و همکاری استراتژیک با تهران نوعی موازنه برقرار کند.

پروژه بزرگ‌تر تهران در حال ساخت

آنچه امروز میان چین و ایران در حال رخ دادن است، فقط یک مسیر حمل‌ونقل نیست؛ بخشی از پروژه بزرگ‌تر تهران برای ساخت کریدورهای جایگزین تجاری است.

ایران در ماه‌های گذشته تلاش کرده شبکه‌ای از مسیرهای زمینی و ریلی را با کشورهای همسو یا همسایه فعال کند؛ از افغانستان گرفته تا آسیای مرکزی.

در ماه اکتبر، ایران برای نخستین بار صادرات گازوئیل به افغانستان را از طریق خط آهن خواف-هرات آغاز کرد؛ خطی ۲۲۵ کیلومتری که سال‌ها درباره اهمیت ژئوپلیتیکی آن صحبت می‌شد، اما حالا عملاً وارد مدار عملیاتی شده است.

از سوی دیگر، چین نیز سال گذشته مسیر مستقیم ریلی به حیرتان افغانستان را افتتاح کرد و پس از آن، افغانستان و ازبکستان از برنامه توسعه خط آهن تا هرات خبر دادند؛ مسیری که فاصله چندانی با مرز ایران ندارد.

مجموع این تحولات نشان می‌دهد تهران به‌دنبال آن است که در صورت تداوم فشارهای غرب، یک شبکه زمینی جایگزین برای تجارت منطقه‌ای خود ایجاد کند؛ شبکه‌ای که از چین آغاز می‌شود و از آسیای مرکزی و افغانستان به ایران می‌رسد.

آیا «جاده آهنی چین» می‌تواند تحریم‌ها را خنثی کند؟

مسیرهای ریلی می‌توانند بخشی از فشارها را کاهش دهند، اما جایگزین کامل حمل‌ونقل دریایی نیستند. ظرفیت جابه‌جایی در دریا همچنان بسیار بیشتر و ارزان‌تر از ریل است و تجارت جهانی هنوز بر پایه بنادر و کشتی‌ها می‌چرخد.

با این حال، برای ایرانِ تحت فشار، همین مسیرهای جایگزین هم اهمیت استراتژیک دارند؛ زیرا نشان می‌دهند تهران تلاش می‌کند اقتصاد خود را با شرایط تحریمی تطبیق دهد و راه‌های تنفسش را حفظ کند.

شاید مهم‌ترین پیام افزایش قطارهای چین به ایران همین باشد؛ اینکه جنگ اقتصادی علیه تهران حالا فقط در آب‌های خلیج فارس جریان ندارد، بلکه روی ریل‌های آسیای مرکزی هم ادامه پیدا کرده است.

خبرنگار : عاروان