اقتصاددان هشدار می‌دهد فقر در ایران به تله‌ای ساختاری بدل شده و خروج از آن دشوار است

به گزارش خبرنگار اقتصاد نگاه ایرانیان نیوز (ایونا)، اقتصاد ایران در سال‌های اخیر با بحران‌های درهم‌تنیده و شوک‌های مکرر مواجه شده و این تحولات به روند فرسایشی و ساختاری تبدیل گشته‌اند.

در بهار ۱۴۰۳ رشد اقتصاد ایران به‌طور شگفت‌انگیزی منفی حدود ۱۰ درصد ثبت شد؛ تورم‌های سالانه به‌سوی ۹۰ تا ۱۲۰ درصد در برخی اقلام گسترش یافت و فقر به‌صورت دینامیک و موروثی در حال گسترش است؛ در همین میان، سیاست‌های تسکینی و یارانه‌ای نتوانستند فشارهای اقتصادی را کاهش دهند.

وضعیت کلی اقتصاد و شاخص‌های کلان

آمارهای کلان نشان می‌دهد که اقتصاد ما درگیر یک انقباض شدید است. فکر می‌کنم امسال ما در فصل بهار، رشد اقتصاد به‌شدت نگران‌کننده‌ای در حدود منفی ۱۰ درصد را تجربه کردیم. وقتی که به روندهای چند سال گذشته برمی‌گردیم، می‌بینیم که سال‌های گذشته نیز اقتصاد ما درگیر رشدهای پایین یا منفی بوده است. این منفی‌های مکرر و پشت سر هم، در واقع به این معناست که اندازه و حجم اقتصاد ما به‌طور مستمر در حال کوچک‌تر شدن است.

وقتی کیک اقتصاد کوچک‌تر می‌شود، معنای ملموس آن این است که اقتصاد ما «تولید» کمتری دارد. وقتی تولید کمتر شود، طبیعتاً «درآمد» کمتری هم در سطح کلان خلق می‌شود و در نتیجه، سهم کمتری از درآمد به آحاد مردم می‌رسد. در کنار این افت شدید درآمد و تولید، ما با روی دیگر سکه یعنی افزایش افسارگسیخته قیمت‌ها مواجهیم. تورم‌های بسیار بالا، اعدادی نظیر ۹۰ درصد یا ۱۲۰ درصد (در برخی اقلام و دهک‌ها) دیگر امروز به مهمان دائمی سفره‌های مردم تبدیل شده‌اند و هر ماه شاهد پرش قیمت‌ها در بازارهای مختلف هستیم.

مفهوم اقتصادی این شرایط آن است که از یک‌سو، درآمدهای واقعی مردم به‌دلیل کاهش رشد اقتصاد و افت تولید در حال نزول است و از سوی دیگر، به‌دلیل تورم‌های بالا، قدرت خرید همین درآمدهای اندک نیز روزبه‌روز در حال آب رفتن است. به عبارت ساده‌تر، مقدار کالاها و خدماتی که مردم هر روز می‌توانند با درآمد ثابت خود خریداری کنند، نسبت به روز قبل، هفته قبل و ماه قبل کاهش پیدا می‌کند.

پویایی فقر و تله فقر

در ادبیات اقتصادی، با مفهومی به نام «پویایی فقر» یا فقر دینامیک مواجه هستیم. همچنین معمولاً از پدیده‌ای به نام «تله فقر» صحبت می‌شود. تله فقر به زبانی ساده یعنی اگر خانواری به هر دلیلی درون این تله سقوط کند و دچار فقر شود، ماندگار شدن در آن بسیار محتمل است. خروج از این مرداب بسیار دشوار خواهد بود و خانوار برای بیرون کشیدن خود از آن، نیازمند کمک‌های موثر و هدفمند بیرونی است.

پویایی فقر به این معناست که اگر خانواری در حال حاضر این توانایی را ندارد که حداقل‌های لازم و نیازهای اولیه را برای زندگی روزمره خود فراهم کند، ناچار است که دست به حذف بزند. نخستین قربانیان این حذف چه چیزهایی هستند؟ خانوار ناچار است از هزینه‌های آموزش فرزندانش بکاهد. ناچار است از بهداشت و سلامتی فرزندان و حتی خود سرپرست خانوار چشم‌پوشی کند. در نتیجه، کیفیت غذایی که مصرف می‌کنند به‌شدت افت می‌کند و کیفیت خدماتی که دریافت می‌کنند بسیار پایین خواهد بود.

این محرومیت‌ها طبعاً باعث می‌شود که آن خانواده در آینده، فرزندانی با توانایی‌ها و مهارت‌های پایین‌تری به جامعه تحویل دهد؛ فرزندانی که «سرمایه انسانی» کمتری دارند، آموزش و مهارت درست ندیده‌اند و از سلامت جسمی و روانی کافی برخوردار نیستند. نتیجه قطعی این فرآیند آن است که این فرزندان در آینده نمی‌توانند افرادی رقابتی و کارآمد در بازار کار باشند. در نتیجه، توانایی کسب درآمد کافی را نخواهند داشت و خود آنها نیز در بزرگسالی به افرادی فقیر تبدیل می‌شوند. سپس این افراد فقیر، خودشان نسل دیگری از فرزندان فقیر را تربیت می‌کنند و این سلسله معیوب متاسفانه ادامه پیدا می‌کند.

سیاست‌های حمایتی و نقدها

در این شرایطی که شما هم به‌خوبی توصیف کردید، این روزها از زبان مسئولان و سیاست‌گذاران بسیار زیاد می‌شنویم که هدفشان تامین حداقل معیشت برای دهک‌های پایین است. رویکردی که تلاش می‌کند صرفاً سبد غذایی را پر نگه دارد. ارزیابی شما از این نگاه و رویکرد به حل مشکلات اقتصادی جامعه در شرایط بحران چیست؟

«این دقیقاً همان تقلیل دادن مفهوم زندگی است. اینکه می‌گویند می‌خواهیم حداقل معیشت‌ها را برای شما فراهم کنیم، شاید به‌ظاهر اقدامی مثبت به‌نظر برسد. این حداقل معیشت‌ها ممکن است کاری کنند که افراد صرفاً زنده بمانند، اما زنده بودن به‌معنای «زندگی کردن» نیست. انسانی که در حد زنده ماندن تغذیه می‌شود، نمی‌تواند در آینده زندگی بهتری برای خود بسازد. این افراد دیگر آن انرژی، انگیزه و امکانات لازم را برای تبدیل شدن به یک نسل فعال، پویا و مولد نخواهند داشت.»

دولت برای استمرار سیاست‌های حمایتی در نیمه دوم سال یا سال‌های آتی، باید منابع واقعی لازم را پیدا کند. این مسئله نشان می‌دهد نحوه تامین مالی غیرتورمی، یکی از چالش‌های اصلی این سیاست‌هاست. حتی اگر فرض کنیم دولت مبلغ کالابرگ را افزایش دهد، اگر این افزایش متناسب با تورم موجود در اقتصاد نباشد، لزوماً نمی‌تواند پاسخگوی شرایط فعلی باشد. وقتی دولت برای تامین کسری همین یارانه‌ها به منابع بانک مرکزی متوسل شود، خود این کار تورم‌زا است.

«هیچ دولتی در دنیا نمی‌تواند برای همیشه بدون خلق ثروت، به مردم پول بدهد. ما نمی‌توانیم اقتصاد یک کشور ۸۰ میلیونی را صرفاً با سیاست‌های یارانه‌ای، صدقه‌ای و حمایتی اداره کنیم. تداوم چنین رویکردی که در آن تولید نادیده گرفته شده و فقط بر توزیع منابع متمرکز است، درنهایت اقتصاد ما را به الگوهای شکست‌خورده نزدیک می‌کند.»

چشم‌انداز و راه‌حل‌های پیشنهادی

پاسخ صادقانه این است که من در چهارچوب نظام فکری موجود و ساختار فعلی تصمیم‌گیری، هیچ راه‌حل جدی و پایداری نمی‌بینم. باید بپذیریم که یک محدودیت بزرگ وجود دارد؛ نظام فکری حاکم بر اداره کشور و اقتصاد، مختصات و اولویت‌های خاص خود را دارد که در این چهارچوب مشخص، خروجی و چشم‌انداز مثبتی ندارد.

«کالابرگی که امروز پرداخت می‌کنند، یارانه‌ای که می‌دهند و حمایت‌های مقطعی که اعمال می‌کنند، از نظر من هیچ‌کدام در بلندمدت اثرگذار نیستند و پس از گذشت چند ماه، اثرشان به‌دلیل تورم خنثی می‌شود. به‌نظر من، حل مسئله اقتصاد ایران از مرحله تکنوکراتیک و سیاست‌گذاری‌های صرفاً اقتصادی عبور کرده است. شرایط باید از بعد سیاسی و کلان حل‌وفصل شود. با شرایط موجود و با این دست‌فرمان، نمی‌توان اقتصاد یک جامعه را به سمت توسعه هدایت کرد. اداره اقتصاد یک کشور نیازمند «تغییر» در چهارچوب فکری است.»

در چارچوب موجود، از لحاظ سیاسی، فکری و اداری، راه مشخصی برای حل پایدار مسئله اقتصاد و معیشت نمی‌بینم. اگر مسیر سیاست‌گذاری با همین تفکر و رویکرد ادامه پیدا کند، نه‌تنها توسعه‌ای در کار نخواهد بود، بلکه حتی ممکن است درنهایت، حفظ همین سطح تقلیل‌یافته از معیشت نیز دیگر امکان‌پذیر نباشد. تاکید می‌کنم که درون این چارچوب، راه پایداری برای خروج از بن‌بست وجود ندارد.

خبرنگار : همتی