ایران و آمریکا هیچگاه رفیق نخواهند شد

رابطه ایران و آمریکا طی بیش از چهار دهه گذشته همواره ترکیبی از تنش، تقابل، مذاکره و بی‌اعتمادی بوده است؛ رابطه‌ای که در آن هر دو طرف، دیگری را تهدیدی برای منافع و امنیت خود تلقی می‌کنند.

توافق ممکن است؛ اعتماد نه

کارشناسان مسائل بین‌الملل معتقدند جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده ممکن است در برخی مقاطع، برای جلوگیری از تشدید بحران یا مدیریت تنش‌ها، به توافق‌های محدود و موقتی دست پیدا کنند؛ توافق‌هایی که معمولاً با هدف کنترل بحران، کاهش فشارهای اقتصادی یا جلوگیری از درگیری مستقیم شکل می‌گیرد.

اما در سوی دیگر، ایجاد رابطه‌ای پایدار، عادی و مبتنی بر اعتماد متقابل، موضوعی کاملاً متفاوت است؛ چرا که اختلافات تهران و واشنگتن صرفاً سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه ریشه‌های عمیق ایدئولوژیک، امنیتی و ژئوپلیتیکی دارد.

در واقع، دو کشور شاید بتوانند برای مدتی کوتاه از شدت تقابل بکاهند، اما تبدیل شدن به «شریک راهبردی» یا حتی رسیدن به یک همزیستی باثبات، با واقعیات فعلی منطقه و ساختار سیاسی دو طرف همخوانی ندارد.

یکی از مهم‌ترین موانع در مسیر عادی‌سازی روابط ایران و آمریکا، تفاوت بنیادین در نگاه دو کشور به نظم منطقه‌ای و جهانی است.

جمهوری اسلامی ایران طی دهه‌های گذشته بر اصولی مانند استقلال سیاسی، مقابله با نفوذ آمریکا در منطقه و حمایت از محور مقاومت تأکید داشته است؛ در مقابل، آمریکا نیز سیاست مهار نفوذ منطقه‌ای ایران، محدودسازی برنامه هسته‌ای تهران و حفظ ائتلاف‌های سنتی خود در خاورمیانه را دنبال می‌کند.

همین تضادهای عمیق باعث شده حتی در دوره‌هایی که مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم میان دو کشور جریان داشته، فضای بی‌اعتمادی همچنان حفظ شود.

تجربه برجام و بازگشت بی‌اعتمادی

نمونه روشن این وضعیت را می‌توان در توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ مشاهده کرد؛ توافقی که با وجود ایجاد امیدهای فراوان، نتوانست مسیر روابط ایران و آمریکا را به سمت عادی‌سازی کامل تغییر دهد.

خروج آمریکا از برجام در دوره دونالد ترامپ، بازگشت تحریم‌ها و تشدید تنش‌های منطقه‌ای، بار دیگر نشان داد که توافق‌های سیاسی میان تهران و واشنگتن لزوماً به معنای پایان اختلافات نیست.

از نگاه بسیاری از ناظران، حتی اگر توافق جدیدی نیز حاصل شود، احتمالاً ماهیتی محدود، مرحله‌ای و موقتی خواهد داشت.

ایران و آمریکا؛ دو دشمن دائمی یا دو رقیب ناگزیر؟

 ایران و آمریکا از منظر ژئوپلیتیکی و اقتصادی، ظرفیت تبدیل شدن به شرکای مهم منطقه‌ای را دارند؛ چرا که منافع مشترکی در حوزه‌هایی مانند امنیت انرژی، ثبات منطقه و تجارت جهانی می‌تواند میان دو کشور تعریف شود.

اما در عمل، شکاف‌های سیاسی و امنیتی آن‌قدر گسترده شده که حتی دستیابی به یک «همزیستی مسالمت‌آمیز پایدار» نیز دشوار به نظر می‌رسد.

 تهران و واشنگتن شاید بتوانند مانند دو رقیب خسته، برای مدتی از شدت درگیری‌ها بکاهند و بر سر برخی پرونده‌ها مذاکره کنند، اما تبدیل شدن این رابطه به دوستی پایدار، نیازمند تغییرات عمیق در رویکردها و سیاست‌های کلان دو طرف خواهد بود.

آینده روابط؛ مدیریت بحران به جای آشتی کامل

آنچه امروز بیش از هر سناریوی دیگری محتمل به نظر می‌رسد، ادامه الگوی «مدیریت بحران» میان ایران و آمریکاست؛ الگویی که در آن دو کشور نه وارد جنگ مستقیم می‌شوند و نه به صلح کامل و پایدار دست پیدا می‌کنند.

در چنین شرایطی، توافق‌های محدود، آتش‌بس‌های موقت و مذاکرات مقطعی می‌تواند ادامه پیدا کند، اما سایه بی‌اعتمادی تاریخی همچنان بر روابط دو کشور باقی خواهد ماند.

به همین دلیل حتی در صورت امضای توافق جدید، نباید آن را به معنای پایان تقابل تهران و واشنگتن یا آغاز یک رابطه دوستانه تعبیر کرد؛ زیرا واقعیت‌های سیاسی و ژئواستراتژیک منطقه همچنان خلاف این تصور را نشان می‌دهد.