اینترنت کند، فیلترشکن گران؛ محدودیت برای مردم، هزینه هم با مردم!

کاهش سرعت اینترنت؛ تصمیم امنیتی با پیامدهای عمومی

به گزارش خبرنگار فناوری ایونا، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری ۲۱ مهر ۱۴۰۵ کاهش سرعت اینترنت در شرایط جنگی را تأیید کرد و گفت دستگاه‌های مسئول به‌دلیل اهمیت پایگاه‌های داده و خدمات اینترنتی، گاهی ناچار به کاهش سرعت می‌شوند.

او این اقدام را در راستای حفاظت از دارایی‌های کشور دانست و ابراز امیدواری کرد با برقراری صلح پایدار، خطر حملات سایبری کاهش یابد. 

حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی در وضعیت جنگی، موضوعی قابل‌چشم‌پوشی نیست؛ اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که تصمیمی با اثر مستقیم بر زندگی میلیون‌ها کاربر، بدون توضیح روشن درباره دامنه، مدت و معیارهای اجرای آن باقی بماند. شهروندی که با کندی اینترنت روبه‌رو می‌شود، لزوماً نمی‌داند با اختلال فنی مواجه است، محدودیت هدفمند اعمال شده یا بخشی از دسترسی شبکه به دلایل امنیتی کاهش یافته است.

این ابهام فقط مسئله اطلاع‌رسانی نیست. وقتی خدمات بانکی، اداری، آموزشی و شغلی به ارتباطات اینترنتی وابسته‌اند، نامشخص بودن وضعیت شبکه می‌تواند برنامه‌ریزی روزمره و فعالیت اقتصادی را مختل کند. اعلام ضرورت‌های امنیتی، اگر با اطلاعات قابل‌فهم درباره وضعیت خدمات و چشم‌انداز بازگشت کیفیت همراه نباشد، پاسخ کاملی به نگرانی کاربران نخواهد بود.

آمار مجلس؛ هزینه فیلترینگ فراتر از دسترسی به شبکه‌های اجتماعی

نتایج پیمایش مرکز افکارسنجی ملتِ مرکز پژوهش‌های مجلس که در مهرماه منتشر شد، تصویر قابل‌توجهی از تجربه کاربران ارائه می‌دهد.

این نظرسنجی در تیرماه ۱۴۰۵ با تماس تلفنی با هزار و ۱۰۰ نفر از افراد ۱۵ سال به بالا در سراسر کشور انجام شده است؛ بنابراین، داده‌های آن تصویری از وضعیت بررسی‌شده در زمان اجرای پیمایش است، نه اندازه‌گیری لحظه‌ای کیفیت اینترنت در روزهای اخیر. 

بر اساس این نتایج، ۶۴.۷ درصد پاسخ‌گویان برای دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی از فیلترشکن استفاده می‌کنند. همچنین ۵۸.۸ درصد کاربران سرعت اینترنت را نامطلوب ارزیابی کرده‌اند و ۷۳.۵ درصد از قیمت بسته‌های اینترنتی رضایت ندارند. 

این ارقام سه مسئله متفاوت اما مرتبط را نشان می‌دهند: محدودیت دسترسی، کیفیت نامطلوب اتصال و هزینه استفاده از اینترنت.

گسترش فیلترشکن را نمی‌توان به‌تنهایی معادل نارضایتی از تمام سیاست‌های اینترنتی دانست؛ با این حال، استفاده گسترده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ نشان می‌دهد ممنوعیت دسترسی به شبکه‌های خارجی، نیاز بخشی از کاربران به این خدمات را از بین نبرده است.

هزینه این وضعیت نیز فقط به خرید بسته اینترنت محدود نمی‌شود. مطابق همین پیمایش، افرادی که فیلترشکن غیررایگان می‌خرند، به‌طور متوسط ماهانه ۴۰۵ هزار تومان برای آن هزینه می‌کنند. این مبلغ برای خانوارهایی که هم‌زمان با افزایش هزینه‌های زندگی مواجه‌اند، هزینه‌ای اضافه بر مخارج معمول ارتباطی است. البته این میانگین مربوط به خریداران فیلترشکن پولی است و نباید آن را هزینه ماهانه تمام کاربران اینترنت تلقی کرد. 

وقتی اختلال اینترنت به کاهش درآمد تبدیل می‌شود

یکی از مهم‌ترین بخش‌های نظرسنجی، ارتباط اینترنت با معیشت خانوارهاست. بر اساس گزارش منتشرشده از نتایج پیمایش، درآمد ۵۶ درصد پاسخ‌گویان یا سرپرست خانوارشان به اینترنت وابسته بوده و نیمی از این گروه گفته‌اند در جریان قطعی اخیر اینترنت، درآمدشان کاهش یافته است.

این داده، بحث اینترنت را از حوزه سرگرمی و شبکه‌های اجتماعی فراتر می‌برد. فروشندگان آنلاین، تولیدکنندگان محتوا، کسب‌وکارهای کوچک، فریلنسرها و بخشی از خدمات حرفه‌ای برای جذب مشتری، دریافت سفارش و ارتباط با بازار به اتصال پایدار نیاز دارند. در چنین شرایطی، افت کیفیت یا قطع دسترسی می‌تواند به کاهش فروش، تأخیر در انجام تعهدات و از دست رفتن فرصت‌های درآمدی منجر شود.

از این رو، ارزیابی سیاست‌های محدودکننده فقط با سنجش میزان کنترل دسترسی یا کاهش ترافیک برخی خدمات کامل نمی‌شود. هزینه اقتصادی اختلال‌ها، میزان آسیب به کسب‌وکارها و توان شبکه برای استمرار خدمات ضروری نیز باید در ارزیابی تصمیم‌ها لحاظ شود.

استارلینک؛ از ابزار ارتباطی تا مسئله حکمرانی

هم‌زمان با محدودیت‌های اینترنت زمینی، برخورد با اینترنت ماهواره‌ای استارلینک نیز به یکی از محورهای سیاست‌گذاری فضای مجازی تبدیل شده است.

در ۱۳ مهر، محمدامین آقامیری، رئیس مرکز ملی فضای مجازی، مدعی شد ایران در جریان ناآرامی‌های دی‌ماه توانسته است پایانه‌های استارلینک را از کار بیندازد.

پیش از آن نیز محمد حافظ حکمی، معاون وزیر ارتباطات، درباره دشواری کنترل فناوری‌های ارتباطی خارج از شبکه داخلی هشدار داده و گفته بود در بحران بعدی ممکن است قطع برق به‌عنوان راهی برای جلوگیری از استفاده از استارلینک مطرح شود. این اظهارنظر، به‌خودی‌خود به معنای اتخاذ تصمیم رسمی برای قطع برق نیست؛ اما نشان می‌دهد چالش فناوری‌های ماهواره‌ای به بحثی فراتر از فیلترینگ وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است. 

استارلینک از نظر فنی با اینترنتی که از طریق اپراتورهای زمینی ارائه می‌شود تفاوت دارد و همین تفاوت، کنترل آن را با ابزارهای متعارف محدودسازی اینترنت دشوارتر می‌کند. با این حال، میزان دسترسی واقعی کاربران به این فناوری، هزینه تجهیزات، محدودیت‌های فنی و خطرهای حقوقی استفاده از آن، عواملی هستند که باید در هر ارزیابی از گستردگی استفاده از استارلینک در ایران در نظر گرفته شوند.

بنابراین باید سوال کرد که سیاست‌گذار برای تأمین نیاز ارتباطی جامعه چه جایگزین قابل اتکایی ارائه می‌دهد؟ اگر دسترسی به اینترنت پایدار برای اقتصاد و خدمات عمومی ضروری است، محدود کردن یک مسیر ارتباطی بدون بهبود کیفیت مسیرهای دیگر، لزوماً مسئله را حل نمی‌کند.

نتایج پیمایش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد اولویت‌های اعلام‌شده پاسخ‌گویان برای سیاست‌گذاری اینترنت، شامل رفع فیلترینگ با ۳۸.۷ درصد، افزایش سرعت با ۲۲.۴ درصد، تقویت شبکه‌های اجتماعی داخلی با ۱۷.۱ درصد و کاهش قیمت با ۱۵.۸ درصد بوده است. در همان پیمایش، فقط ۲۱.۶ درصد از عملکرد دولت برای بهبود وضعیت اینترنت در دو سال گذشته ابراز رضایت کرده‌اند. 

این نتایج به‌تنهایی درباره علت تمام مشکلات اینترنت یا میزان موفقیت هر سیاست داوری نمی‌کنند؛ اما نشان می‌دهند بخش مهمی از مطالبات کاربران به دسترسی، کیفیت و هزینه ارتباطات مربوط است. از سوی دیگر، شرایط جنگی و خطر حملات سایبری نیز ملاحظاتی واقعی‌اند که نمی‌توان آن‌ها را از سیاست‌گذاری شبکه جدا کرد.

راه‌حل پایدار، مستلزم روشن شدن معیارهای اعمال محدودیت، اطلاع‌رسانی درباره دامنه و مدت اختلال‌ها، حفظ دسترسی به خدمات حیاتی و تقویت تاب‌آوری زیرساخت‌هاست. انتشار گزارش‌های شفاف درباره کیفیت شبکه و پیامدهای اقتصادی محدودیت‌ها نیز می‌تواند امکان ارزیابی عمومی تصمیم‌ها را فراهم کند.

چالش اصلی اینترنت ایران ایجاد توازن میان امنیت ارتباطات، استمرار فعالیت اقتصادی و نیاز روزمره شهروندان به دسترسی پایدار است. محدودیت ممکن است در مقاطع خاص با اهداف امنیتی اعمال شود، اما اگر هزینه‌ها و آثار آن روشن نشود و مسیر قابل اتکایی برای بازگشت کیفیت وجود نداشته باشد، سوال درباره کارآمدی سیاست‌ها همچنان باقی خواهد ماند.

خبرنگار : همتی