باران‌های ۱۴۰۵ خشکسالی را تمام کرد؟

آیا خشکسالی در ایران تمام شد؟ پاسخ کوتاه این است: نه؛ فعلاً فقط بخشی از خشکسالی هواشناسی (کمبود باران) در برخی مناطق کاهش یافته، اما خشکسالی هیدرولوژیکی (سدها و رودخانه‌ها)، کشاورزی (رطوبت خاک) و به‌ویژه بحران آب زیرزمینی همچنان پابرجاست. دلیلش هم روشن است: یک فصل بارندگی نمی‌تواند کسری انباشته چندساله را جبران کند.

 در ماه‌های اخیر الگوهای بارش تغییر کرده و در فروردین ۱۴۰۵ در سطح کشور بارندگی افزایش داشته است. در برخی استان‌ها رکوردهای بلندمدت گزارش شده و در شمال‌غرب و غرب، میزان بارش نسبت به سال قبل جهش محسوس داشته است. حتی سطح آب دریاچه ارومیه نیز رشد قابل توجهی را تجربه کرده، اما مسئله اینجاست که بازیابی هیدرولوژیکی (پر شدن پایدار مخازن، برگشت جریان‌های پایه و احیای سفره‌ها) با یک موج بارش اتفاق نمی‌افتد.

 چند دلیل کلیدی وجود دارد که مشخص می‌کند بارندگی‌های شدید لزوماً به امنیت آبی ختم نمی‌شود. اول، سدهای خالی و نقطه شروع پایین است. وقتی ذخایر سدها از قبل پایین است، حتی افزایش بارش هم ممکن است فقط بخشی از کمبود را جبران کند و همچنان زیر سطح ایمن باقی بماند. دوم، کسری بزرگ آب زیرزمینی از سال‌ها برداشت بیش از حد از سفره‌ها ایجاد شده و جبران آن به سال‌ها بارش بالاتر از نرمال نیاز دارد، نه یک فصل پُربارش. سوم، باران‌های تند، نفوذ کم و احتمال سیلاب بیشتر را به همراه دارد. خشکی طولانی‌مدت می‌تواند خاک را فشرده و نفوذپذیری را کم کند؛ بنابراین باران‌های شدید به جای تغذیه سفره‌ها، به رواناب و سیلاب تبدیل می‌شود و آبِ مفیدِ ذخیره‌شونده کمتر تولید می‌کند.

 مدل‌های اقلیمی از احتمال گذار به فاز قوی ال‌نینو در نیمه دوم ۲۰۲۶ (حدود اواخر بهار تا میانه تابستان) صحبت می‌کنند. برای ایران، ال‌نینو معمولاً دو پیام مهم دارد؛ اول تابستان گرم‌تر و تبخیر بالاتر. این یعنی بخشی از آب‌های سطحیِ حاصل از بارش‌ها، به‌خصوص در پهنه‌های کم‌عمق، ممکن است سریع‌تر از دست برود.

 دوم، احتمال بارش‌های نرمال تا بالاتر از نرمال در منطقه ممکن است در برخی مناطق وجود داشته باشد. از نظر تاریخی، ال‌نینو می‌تواند با تقویت و جابه‌جایی الگوهای بادهای ارتفاع بالا و تغییر مسیر سامانه‌های بارشی، احتمال بارش‌های نرمال تا بالاتر از نرمال را در بخش‌هایی از غرب و زاگرس افزایش دهد. البته این «خبر خوب» یک سایه هم دارد. بارش‌های ال‌نینویی در منطقه گاهی کوتاه‌مدت و شدید است و می‌تواند خطر سیل ناگهانی را بالا ببرد.

 در نقاط مختلف ایران، اثر ال‌نینو به صورت متفاوتی نمایان می‌شود. در غرب و زاگرس، شانس بارش بهتر در پاییز و زمستان سال آبی بعدی بالاتر ارزیابی می‌شود. در جنوب‌شرق کشور، سیستان و بلوچستان و هرمزگان ممکن است در برخی سناریوها تضعیف بارش‌های موسمی رخ دهد. در شمال کشور، الگوهای دیگر جوی نقش پررنگ‌تری دارند و اثر ال‌نینو می‌تواند «نزدیک به نرمال» باشد. با این حال، همین مقدار هم با توجه به نیاز بالای کشاورزی ممکن است به شکل کسری احساس شود.

 نتیجه این است که ایران از «بحران خشکی» به «بحران ناپایداری» نزدیک می‌شود؛ همزمانی دوره‌های بارش شدید و سیلاب‌های ناگهانی با دوره‌های کمبود آب و افت آب زیرزمینی. ال‌نینو ۲۰۲۶ می‌تواند در برخی مناطق امید به پاییز و زمستان پُربارش‌تر ایجاد کند، اما به‌خودیِ خود پایان‌دهنده خشکسالی بلندمدت نیست، به‌خصوص وقتی تبخیر بالا، خاک کم‌نفوذ و کسری بزرگ سفره‌های زیرزمینی را هم در نظر بگیریم. بنابراین کلید مدیریت سال آبی پیش‌رو، آمادگی برای هر دو سناریو است: بارش‌های سنگین و کم‌آبی پایدار.

خبرنگار : شاکر