سهم مردم از تنگه هرمز چیست؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، تنگه هرمز سال‌هاست یکی از مهم‌ترین ابزارهای قدرت منطقه‌ای ایران محسوب می‌شود؛ گذرگاهی باریک اما فوق‌العاده حیاتی که طبق برآوردهای بین‌المللی، بخش بزرگی از صادرات نفت جهان از آن عبور می‌کند. همین موقعیت باعث شده هر تنش سیاسی یا نظامی در منطقه، بلافاصله بازار انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد و نام ایران دوباره در مرکز معادلات جهانی قرار گیرد.

اما در کنار اهمیت امنیتی و ژئوپلیتیکی، مسئله دیگری نیز همواره در داخل کشور محل بحث بوده است؛ اینکه آیا ایران از این موقعیت استراتژیک، درآمد اقتصادی مستقیمی به دست می‌آورد؟ و مهم‌تر از آن، آیا مردم سهم ملموسی از این ظرفیت ملی دارند یا خیر؟

برخلاف تصور رایج در فضای عمومی، ایران به شکل مستقیم از عبور کشتی‌ها و نفتکش‌های بین‌المللی در تنگه هرمز «حق عبور» یا عوارض ویژه‌ای تا قبل از جنگ تحمیلی سوم دریافت نکرده است. دلیل این مسئله نیز به قواعد حقوق بین‌الملل دریایی بازمی‌گردد.

بر اساس کنوانسیون‌های بین‌المللی مرتبط با حقوق دریاها، تنگه‌هایی که برای کشتیرانی بین‌المللی استفاده می‌شوند، مشمول اصل «عبور ترانزیتی» هستند؛ به این معنا که کشتی‌ها اجازه عبور دارند و کشورهای ساحلی نمی‌توانند به صورت دلخواه برای تردد بین‌المللی هزینه‌گذاری مستقیم انجام دهند.

در نتیجه، برخلاف برخی تصورات عمومی، تنگه هرمز برای ایران شبیه یک عوارضی دریایی نیست که درآمد مستقیم میلیاردی روزانه ایجاد کند.

پس آورده اقتصادی تنگه هرمز چیست؟

با این حال، این به معنای بی‌فایده بودن اقتصادی تنگه برای ایران نیست. اهمیت واقعی هرمز بیشتر در قدرت ژئوپلیتیکی و مزیت راهبردی نهفته است؛ مزیتی که می‌تواند در حوزه‌های مختلف اقتصادی اثرگذار باشد.

نخستین مزیت، امنیت صادرات انرژی ایران است. بخش بزرگی از صادرات نفت و میعانات ایران از همین مسیر انجام می‌شود و کنترل امنیت آن، برای اقتصاد کشور حیاتی است.

دومین مسئله، قدرت چانه‌زنی سیاسی و امنیتی ایران در منطقه است. تنگه هرمز عملاً بخشی از موازنه قدرت خلیج فارس را شکل می‌دهد و همین موضوع در مذاکرات منطقه‌ای و بین‌المللی، برای ایران یک اهرم مهم محسوب می‌شود.

سومین ظرفیت، توسعه بنادر، ترانزیت و تجارت دریایی است. بنادری مانند بندرعباس، جاسک و دیگر زیرساخت‌های ساحلی جنوب کشور، در صورت سرمایه‌گذاری گسترده می‌توانند از موقعیت هرمز برای تبدیل ایران به هاب ترانزیتی منطقه استفاده کنند؛ موضوعی که سال‌ها در اسناد توسعه‌ای کشور مورد تأکید بوده اما هنوز به شکل کامل محقق نشده است.

سهم مردم کجاست؟

با وجود این مزیت‌ها، بخشی از افکار عمومی همچنان این سوال را مطرح می‌کنند که چرا آثار ملموس این موقعیت راهبردی در زندگی اقتصادی مردم دیده نمی‌شود؟ سوالی که شباهت زیادی به بحث‌های قدیمی درباره درآمدهای نفتی دارد.

در دهه‌های گذشته بارها این مطالبه مطرح شده که منابع ملی، از نفت و گاز گرفته تا ظرفیت‌های ترانزیتی و ژئوپلیتیکی، باید به بهبود مستقیم رفاه عمومی منجر شوند؛ اما منتقدان می‌گویند فاصله میان ظرفیت‌های کلان کشور و وضعیت معیشتی مردم همچنان قابل توجه است.

البته کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند که تنگه هرمز به خودی خود منبع درآمد نقدی مستقیم نیست که بتوان آن را میان مردم توزیع کرد. ارزش اصلی هرمز در ایجاد امنیت اقتصادی، افزایش قدرت منطقه‌ای و جذب سرمایه‌گذاری در حوزه حمل‌ونقل، انرژی و تجارت دریایی تعریف می‌شود.

به بیان دیگر، اگر قرار باشد مردم از مزیت تنگه هرمز منتفع شوند، این منفعت بیشتر باید در قالب توسعه اقتصادی جنوب کشور، اشتغال، رونق تجارت، افزایش صادرات، تقویت زیرساخت‌ها و کاهش فشارهای اقتصادی نمایان شود؛ نه در قالب پرداخت مستقیم پول یا سهم نقدی از تنگه.

شاید مهم‌ترین چالش ایران در سال‌های اخیر همین بوده است؛ اینکه چگونه می‌توان ظرفیت‌های استراتژیک را به منفعت اقتصادی پایدار تبدیل کرد.

ایران از معدود کشورهایی است که همزمان به منابع عظیم انرژی، موقعیت ترانزیتی ویژه و دسترسی به آبراه‌های مهم جهانی دسترسی دارد. اما بسیاری از کارشناسان معتقدند تا زمانی که این ظرفیت‌ها به سرمایه‌گذاری گسترده، ثبات اقتصادی، توسعه زیرساختی و پیوند مؤثر با اقتصاد جهانی منجر نشود، آثار آن در زندگی روزمره مردم محدود باقی خواهد ماند.

در واقع، تنگه هرمز بیش از آنکه یک «منبع درآمد مستقیم» باشد، یک دارایی راهبردی ملی است؛ دارایی‌ که ارزش آن زمانی برای مردم ملموس می‌شود که بتواند به رشد اقتصادی، ثبات بازار، افزایش اشتغال و بهبود معیشت عمومی منتهی شود.

خبرنگار : عاروان