سینمای زنان به روایت تهمینه میلانی؛ استقلال، چالش‌ها و پرسش‌های بی‌پاسخ (بخش اول)

تهمینه میلانی (زاده ۱۳۴۰ در تبریز) یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلمسازان زن سینمای ایران است که از دهه‌ی شصت تا امروز، به عنوان کارگردان، فیلمنامه‌نویس و گهگاه تهیه‌کننده فعالیت کرده است. او در فضای مردسالار سینمای دهه‌های پیشین ایران توانست جایگاهی مستقل و منحصربه‌فرد ایجاد کند؛ جایگاهی که شاید مهم‌ترین ویژگی‌اش تمرکز بر مسائل زنان، نقد ساختارهای اجتماعی و روایت جهان از زاویه دید زنانه باشد.

او در رشته مهندسی معماری تحصیل کرده، اما از همان ابتدا علاقه‌مند به نویسندگی و سینما بود. میلانی فعالیت حرفه‌ای خود را در دهه ۱۳۶۰ با فیلمنامه‌نویسی آغاز کرد و خیلی زود به عنوان یکی از اولین زنان فیلمساز پس از انقلاب، در مقام کارگردان مطرح شد.

میلانی جزو معدود فیلمسازانی است که در کارنامه‌اش هم آثار تلخ اجتماعی و هم فیلم‌های کمدی جریان‌ساز دیده می‌شود. دغدغه‌های اصلی او شامل:

مسائل زنان (خشونت خانگی، تبعیض، فشار اجتماعی)،

نقد ساختارهای سنتی،

عدالت‌خواهی،

آزادی فردی

و تضاد میان خواسته‌های شخصی و محدودیت‌های جامعه است.

فیلموگرافی شاخص

در ادامه، نگاهی مختصر و گذرا به فیلم‌های شاخص و جریان‌ساز میلانی می‌شود. البته آثار کمتر شناخته‌شده نیز ذکر شده‌اند.

• بچه‌های طلاق – ۱۳۶۸

اولین فیلم بلند میلانی. فیلمی اجتماعی که به پیامدهای جدایی والدین بر کودکان می‌پردازد. نگاهی ملایم اما انتقادی به نهاد خانواده دارد. در دوره‌ای ساخته شد که پرداختن به مسائل خانوادگی هنوز چندان معمول نبود.

• دیگه چه خبر؟ – ۱۳۷۰

یکی از اولین کمدی‌های زنانه پس از انقلاب. فیلمی بسیار موفق در گیشه که نشان داد میلانی توانایی ساخت آثاری سرگرم‌کننده را هم دارد. تکیه بر طنز موقعیت و روایت دختر جوانی که میان سنت و مدرنیته گرفتار است.

• افسانه آه – ۱۳۷۰

فیلمی فانتزی و استعاری که جهان مردسالار را از زبان «آه» (نماد زنان) به نقد می‌کشد. از نظر بصری و روایی یکی از متفاوت‌ترین آثار میلانی است.

• نیمه پنهان – ۱۳۸۰

یکی از جنجالی‌ترین فیلم‌های او. داستان زنی که گذشته سیاسی‌اش را پنهان کرده و رویارویی او با گذشته. این فیلم از نظر ساختار یکی از پخته‌ترین آثار میلانی است، با فیلمنامه‌ای چندلایه و بازی بسیار خوب نیکی کریمی. به دلیل برخی ملاحظات محتوایی، فیلم حاشیه‌های زیادی داشت.

• واکنش پنجم – ۱۳۸۱

فیلمی با محوریت خشونت قانونی علیه زنان. شخصیت اصلی زنی است که برای گرفتن سرپرستی فرزندانش از خانواده شوهر درگذشته‌اش می‌جنگد. فیلم بی‌پرده‌تر از بسیاری از آثار هم‌دوره به تضاد قدرت میان مردان و زنان می‌پردازد. یکی از شاخص‌ترین فیلم‌های فمینیستی سینمای ایران.

• آتش‌بس – ۱۳۸۴

از پرفروش‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران در زمان اکرانش. داستان زوجی که برای حل مشکلاتشان به یک روان‌درمانگر مراجعه می‌کنند. یک کمدی-روان‌شناختی با تم روابط مدرن. حضور محمدرضا گلزار و مهناز افشار به محبوبیت فیلم افزود. میلانی با این اثر کاملاً وارد بخش جریان اصلی سینما شد.

• تسویه حساب – ۱۳۸۶

ترکیب کمدی و نقد اجتماعی. چهار زن برای گرفتن پول از مردانی که به زنان ظلم کرده‌اند، گروهی تشکیل می‌دهند. فیلمی خوش‌ریتم، زن‌محور و البته کنایه‌آمیز.

• یکی از ما دو نفر – ۱۳۸۹

فیلمی جدی‌تر و ملودرامی اجتماعی درباره رابطه یک کارفرما و منشی. نقد روابط کاری و مرزهای اخلاقی.

• آتش‌بس ۲ – ۱۳۹۳

ادامه فیلم پرفروش آتش‌بس. هرچند به اندازه فیلم اول موفق نبود، اما همچنان همان فرمول زوج مدرن + روان‌شناسی سبک + طنز موقعیت را دنبال می‌کرد.

• ملی و راه‌های نرفته‌اش – ۱۳۹۶

از جنجالی‌ترین فیلم‌های سال. موضوع اصلی: خشونت خانگی و رابطه سمی. بازی خوب ماهور الوند و رویکرد واقع‌گرایانه فیلم تحسین شد. یکی از صریح‌ترین آثاری که میلانی درباره مسئله زن در جامعه ساخته است.

نویسنده: سپیدروح

خبرنگار : شاکر