شاهنامه روی صحنه‌ی گران؛ تئاتر ایرانی میان اسطوره، ستاره و قیمت بلیت

پاییز ۱۴۰۵ در تهران، سیاوش و آرش و پسران فریدون از کتاب به صحنه‌های پرخرج آمده‌اند. پیش‌تر در طول سال نمایش‌های بسیار کمی با این مضامین موفق به اجرا می‌شدند، ولی حالا چند نمایش بر پایه‌ی شاهنامه و اساطیر ایرانی روی صحنه است. این موج هم ستاره دارد، هم ارکستر، هم سرمایه‌ی خصوصی.

عنوان «تئاتر ارکسترال و موزیکال» این آثار را یکجور نشان می‌دهد، ولی هر کدام قالب خودش را دارد:

*آرش تئاتر-ارکسترال است. ترکیبی از نمایش، موسیقی و اجرای زنده‌ی ارکستر است و علی سرابی کارگردانی‌اش می‌کند.

*سیاوش کنسرت-نمایش است. حسین پارسایی با تلفیق موسیقی، نمایش و جلوه‌های بصری آن را کارگردانی کرده و بهرام رادان و شهرام حقیقت‌دوست در آن بازی می‌کنند و از صدای علی‌زندوکیلی نیز بهره برده است.

*پسران فریدون بیشتر تئاتر تراژیک است. علیرضا معتمدی آن را نوشته و کارگردانی کرده و در تالار وحدت اجرا شد.

پس فقط «آرش» تئاتر ارکسترال به معنای دقیق است. «سیاوش» به کنسرت نزدیک‌تر است و «پسران فریدون» سراغ ارکستر نمی‌رود. تحلیل درست باید این تفاوت‌ها را در نظر بگیرد. 

آرش: بلندپروازی بزرگ و جنجال قیمت

«آرش» بزرگ‌ترین و پرحاشیه‌ترین پروژه است. سرگذشت ایران و افراسیاب و آرش کمانگیر. با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی تولید شده است. هفته‌ی اول، قیمت شناور بلیت از حدود ۹۹۰ هزار تا نزدیک ۵ میلیون تومان، با واکنش گسترده‌ی اهالی رسانه، فعالان تئاتر و مردم روبه‌رو شد. بعد از آن، فروش با تخفیف ۲۰ درصدی ادامه پیدا کرد.

«آرش» به کارگردانی علی سرابی بلندپروازترین پروژه است: نمایش، ارکستر زنده و بازیگران پرشمار، در سالنی لوکس در هتل اسپیناس پالاس اجرا می‌شود. نمایش هم‌زمان با جنجال بلیت شروع شد. قیمت شناور از حدود یک میلیون تا نزدیک پنج میلیون تومان بود و بعد از واکنش‌ها ۲۰ درصد تخفیف خورد. البته خروج نوید محمد‌زاده از این نمایش و جایگزین شدن بلافاصله حمید صفت این تئاتر را جزو پرحواشی‌ترین‌ها ارزیابی می‌کند. در این تئاتر ماجرا  به گونه‌ای نمایانده شد که پروژه‌ی خصوصی برای تأمین هزینه‌اش به بازار لوکس تکیه می‌کند. از نظر هنری، اجرا تجربه‌ای فاخر است که در آن تصویر، بازی، گریم، موسیقی و حرکت در خدمت اثر هستند. البته به قول یک منتقد، بخشی از دلیل پرخرج بودن «آرش»، نبودن زیرساخت مناسب در سالن‌های عمومی است.  

سیاوش: شب‌هایی میان تنیس و آتش

«سیاوش» را از شهریور ۱۴۰۵ در استادیوم تنیس مجموعه‌ی ورزشی انقلاب می‌بینید. فضای غیرمعمول اجرا بخشی از جذابیت آن است، چون با آتش، جلوه‌ی بصری و صحنه‌ی باز سازگار است. قیمت بلیت از ۵۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان است. نظر کاربران در تیوال ۴٫۲ از ۵ است که برای کار پرهزینه‌ی مبتنی بر نام‌های شناخته‌شده، رضایت نسبی را نشان می‌دهد. سه دلیل محتمل وجود دارد: 

1- ظرفیت بصری و موسیقایی: حماسه برای ارکستر، نور و صحنه‌ی بزرگ مناسب است در عین حال صدای یک خواننده پرطرفدار و محبوب، توجیه‌کننده‌ی بودجه‌ی سنگین است.

2- امنیت روایی: مخاطب داستان را می‌شناسد، پس ریسک تولید کمتر می‌شود.

3- امکان خوانش امروزی: قصه در گذشته متوقف نمی‌ماند و رقابت قدرت، حسادت و قربانی شدن فرد هنوز برای مخاطب امروز قابل فهم است.

«سیاوش» به کارگردانی حسین پارسایی قالب کنسرت-نمایش دارد و جلوه‌ی بصری، موسیقی و حضور چهره‌هایی مثل بهرام رادان و شهرام حقیقت‌دوست را کنار هم می‌گذارد. اجرا در استادیوم تنیس باشگاه انقلاب است. انتخاب این فضای باز و غیرسنتی به مقیاس بزرگ نمایش کمک می‌کند، اما می‌تواند نمایش را بیشتر به «رویداد» نزدیک کند تا تئاتر. بلیت‌ها هم از نیم میلیون شروع می‌شود و به نزدیک سه میلیون می‌رسد. 

پسران فریدون: موفقیت عددی تالار وحدت

از سه اثر، فقط «پسران فریدون» اجرایش را تمام کرده و آمارش مشخص است: ۵۳ اجرا در تالار وحدت و نزدیک ۴۰ هزار تماشاگر. معتمدی پیش‌تر فیلمساز بود و این اولین تجربه‌ی تئاتری‌اش بود. بخشی از موفقیت به بازیگران برمی‌گردد. ترکیب آشنای امیر آقایی، نازنین بیاتی، پدرام شریفی و یسنا میرطهماسب بخشی از مخاطب سینما را به تئاتر کشاند. اجرا در شهرهای دیگر هم مطرح شده است. «پسران فریدون» به نویسندگی و کارگردانی علیرضا معتمدی از این جمع متفاوت است. بیشتر تراژدی کلاسیک است تا موزیکال یا ارکسترال. این نمایش با بلیت ۵۵۰ هزار تا ۱٫۴ میلیون تومان و ۴۰ هزار تماشاگر نشان می‌دهد که سالن عمومی و قیمت نسبتاً پایین‌تر هنوز مخاطب زیادی جذب می‌کند. 

چرا اسطوره؟

* داستان آشناست. تهیه‌کننده‌ای که صدها میلیون خرج می‌کند به موضوعی نیاز دارد که برای تماشاگر نیاز به معرفی نداشته باشد. آرش، سیاوش و ایرج همین‌ها هستند.

* مقیاس بزرگ را توجیه می‌کند. حماسه با نور، ارکستر و جمعیت روی صحنه معنا می‌دهد.

* قابل خوانش امروز است. حسادت دو برادر، تقسیم ناعادلانه‌ی قدرت و قربانی شدن بی‌گناه را هر نسل می‌تواند به زمان خودش وصل کند.

اما اسطوره بدون خوانش تازه خطر دارد. اگر نمایش فقط تصویرسازی شاهنامه باشد، تماشاگر چیزی بیشتر از آنچه در مدرسه خوانده نمی‌گیرد. موفقیت این آثار به این بستگی دارد که کارگردان‌ها چه چیزی به متن کهن اضافه کرده باشند. 

ستاره‌ها؛ نعمت و تله

حضور بازیگران سینما این روزها بخش مهمی از فروش است. این بازیگران مخاطبی را به تالار می‌آورند که شاید پیش‌تر تئاتر نمی‌دید. به عنوان نمونه علی شادمان و طناز طباطبائی در «آرش»، بهرام رادان و شهرام حقیقت‌دوست در «سیاوش» و «پسران فریدون» با ترکیب امیر آقایی، نازنین بیاتی و پدرام شریفی همین کار را کرد. اما وابستگی به ستاره دو خطر دارد. اول اینکه تماشاگر برای دیدن چهره می‌آید و نه برای تئاتر، و دوم اینکه ارزش اجرا با نام بازیگر سنجیده می‌شود و نه با کیفیت کار. 

پرسش اصلی: تئاتر برای چه کسی؟

بحث اصلی این است که این تولیدها جایگاه تئاتر را عوض می‌کنند یا فقط برای طبقه‌ی مرفه‌تر ساخته می‌شوند. از یک طرف، تولید بزرگ، گروه کامل، ارکستر زنده و جلوه‌ی بصری هزینه دارد و بدون سرمایه‌ی خصوصی ممکن نیست. از طرف دیگر، وقتی بلیت چند میلیون تومان است، اسطوره‌ی «ملی» به تجربه‌ای برای اقلیتی تبدیل می‌شود. «پسران فریدون» با بلیت ۵۵۰ هزار تا ۱٫۴ میلیون تومان و ۴۰ هزار تماشاگر نشان می‌دهد که سالن عمومی و قیمت نسبتاً پایین‌تر هنوز مخاطب زیادی جذب می‌کند.

این موج نشانه‌ی خوبی است، چون سرمایه و ستاره‌ها به صحنه برگشته‌اند و تولید بزرگ در تئاتر ایران ممکن شده است. اما سنجش واقعی آن به دو چیز بستگی دارد: اینکه بعد از جذابیت بصری، متن و کارگردانی هم جا بیفتد، و اینکه قیمت‌ها اجازه بدهند مخاطب عمومی هم این اسطوره‌ها را روی صحنه ببیند.

این رویداد برای تئاتر ایران اتفاق نسبتا خوبی است. سرمایه به صحنه برگشته، کارگردان‌های تازه امتحان می‌شوند و مخاطب سینما به تالار می‌آید. اما سه آزمون پیش رو است:

آیا بعد از جذابیت بصری، متن و کارگردانی هم دوام می‌آورد؟

آیا قیمت‌ها به‌گونه‌ای می‌شود که مخاطب عمومی هم بتواند اسطوره‌اش را ببیند؟

آیا بعد از این موج، تولید بزرگ به سالن‌های عمومی برمی‌گردد یا در فضاهای خصوصی می‌ماند؟

پاسخ به این پرسش‌ها مشخص می‌کند این پاییز آغاز دوره‌ای تازه بود یا فقط یک فصل پرزرق‌وبرق. 

قضاوت با مخاطبان ...

نویسنده: سپیدروح 

خبرنگار : همتی