فرق قهوه یزدی با قهوه های دیگر چیست؟

به  گزارش خبرنگار فرهنگی ایونا به نقل از ایسنا، در بافت تاریخی یزد، جایی که بسیاری از آیین‌ها و سنت‌های قدیمی همچنان در زندگی روزمره جریان دارند، قهوه تنها یک نوشیدنی معمولی نیست. قهوه‌ یزدی بخشی از فرهنگ اجتماعی و مذهبی این شهر به شمار می‌رود؛ رسمی که در مراسم‌های مختلف، به‌ویژه آیین‌های عزاداری و گردهمایی‌های سنتی، جایگاهی ویژه دارد. این سنت، علاوه‌بر جنبه پذیرایی، نوعی رفتار فرهنگی و جمعی محسوب می‌شود و در بسیاری از مناسبت‌ها نشانه احترام، مشارکت و همدلی است.

سنت قهوه‌خوری بیشتر در محله‌های قدیمی یزد مانند فهادان، شاه ابوالقاسم، چهارمنار و برخی حسینیه‌ها و تکایای تاریخی شهر دیده می‌شود. در ایام محرم و صفر، به‌ویژه در مراسم عزاداری، تهیه و توزیع قهوه بخشی از برنامه پذیرایی محسوب می‌شود و افرادی که مسئول آماده‌سازی آن هستند، معمولاً تجربه و مهارت خاصی در این زمینه دارند. در برخی مراسم‌ها، تهیه قهوه حتی با آداب مشخصی همراه است و به‌صورت گروهی انجام می‌شود.

«قهوه یزدی» از نظر طعم و شیوه تهیه با انواع رایج قهوه تفاوت دارد. این نوشیدنی معمولاً با ترکیب قهوه، هل، نبات و گاهی ادویه‌های معطر تهیه می‌شود و طعمی شیرین و تند دارد. استفاده از هل، یکی از ویژگی‌های اصلی این قهوه است و عطر آن، بخشی از هویت این نوشیدنی را شکل می‌دهد. قهوه معمولاً در ظرف‌های بزرگ آماده شده و سپس در فنجان‌های کوچک میان حاضران توزیع می‌شود.

شیوه تهیه قهوه یزدی نیز با انواع رایج قهوه تفاوت دارد و بخش مهمی از هویت این نوشیدنی را شکل می‌دهد. برای تهیه آن، پودر قهوه را در حجم زیادی آب روی حرارت قرار می‌دهند و این ترکیب باید ساعت‌ها به‌آرامی بجوشد و دم بکشد. در ادامه، موادی مانند هل، گلاب، نبات و گاهی دارچین به آن افزوده می‌شود تا طعم و عطر ویژه قهوه یزدی ایجاد شود. زمان طولانی پخت، که گاه به چهار تا شش ساعت می‌رسد، باعث می‌شود نوشیدنی نهایی غلیظ، شیرین و معطر باشد.  

بر اساس اسناد و روایت‌های شفاهی موجود در یزد، پیشینه قهوه یزدی به دوره قاجار بازمی‌گردد. پژوهشگران معتقدند این نوشیدنی به‌تدریج و در نتیجه ارتباطات تجاری یزد با جنوب ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس وارد فرهنگ غذایی این شهر شده و در گذر زمان، با ذائقه و سنت‌های محلی سازگار شده است. قهوه یزدی به‌مرور از یک نوشیدنی وارداتی فراتر رفت و به بخشی از آیین‌های مذهبی و اجتماعی شهر تبدیل شد، تا جایی که امروزه بسیاری آن را با مراسم عزاداری و مناسبت‌های مذهبی یزد می‌شناسند.  

این سنت، تنها به نوشیدن قهوه محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از روابط اجتماعی و آیین‌های جمعی را نیز در بر می‌گیرد. در بسیاری از مراسم‌ها، توزیع قهوه فرصتی برای گفت‌وگو، دیدار و مشارکت اجتماعی ایجاد می‌کند و بخشی از فضای جمعی مراسم را شکل می‌دهد. به همین دلیل، قهوه‌خوری یزدی را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان خوراک، آیین و فرهنگ اجتماعی دانست.

در سال‌های اخیر، توجه به سنت‌های غذایی و آیینی در قالب میراث فرهنگی ناملموس افزایش یافته است و آیین‌ها و مهارت‌های مرتبط با قهوه‌خوری سنتی نیز در شمار سنت‌های فرهنگی قابل حفاظت و مستندسازی قرار گرفته‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که حتی عادت‌های روزمره و خوراکی، می‌توانند بخشی از حافظه فرهنگی و هویت محلی یک جامعه باشند.

امروزه قهوه یزدی تنها به فضاهای آیینی و مراسم مذهبی محدود نمی‌شود و به بخشی از خوراک و سوغات محلی این شهر نیز تبدیل شده است. این قهوه را می‌توان در بسیاری از فروشگاه‌های سوغات و عطاری‌های سنتی یزد تهیه کرد و در سال‌های اخیر، به‌عنوان یکی از خوراکی‌های شناخته‌شده این شهر مورد توجه گردشگران قرار گرفته است. همچنین در بسیاری از کافه‌ها، قهوه‌خانه‌های سنتی و مغازه‌های بین‌راهی اطراف یزد، قهوه یزدی به‌صورت آماده سرو یا به شکل بسته‌بندی‌شده عرضه می‌شود. حضور این نوشیدنی در فضاهای عمومی شهر، نشان می‌دهد که سنت قهوه‌خوری یزدی، علاوه‌بر حفظ جنبه آیینی خود، توانسته با زندگی معاصر و صنعت گردشگری نیز پیوند پیدا کند.  

حتی با وجود گسترش شیوه‌های جدید مصرف قهوه و تغییر سبک زندگی شهری، سنت قهوه‌خوری در برخی محله‌ها و مراسم مذهبی یزد همچنان ادامه دارد. استمرار این آیین، نشان‌دهنده تداوم بخشی از فرهنگ بومی شهری است که طی سال‌ها توانسته جایگاه خود را حفظ کند و همچنان به‌عنوان بخشی از زندگی اجتماعی مردم یزد شناخته شود. از این‌رو «شیوه تهیه قهوه یزدی» در سال ۱۳۹۸ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسید.

خبرنگار : شاکر