فروپاشی یک خاندان در ژرفای رمان «وقتی سموم بر تن یک ساق می‌وزید» اثر خسرو حمزوی

رمان «وقتی سموم بر تن یک ساق می‌وزید» نوشته‌ی خسرو حمزوی که نخستین بار در سال ۱۳۷۱ توسط انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شد، یکی از آثار شاخص و در عین حال مهجور در ادبیات داستانی جدی ایران به شمار می‌رود. این اثر که نگارش آن به اواخر دهه ۱۳۵۰ بازمی‌گردد، فضایی تمثیلی و قلعه گونه خلق می‌کند تا از طریق آن، به نقد ساختارهای سنتی، جاهلیت، خرافه و طمعِ انسانی بپردازد.

داستان با سفری آغاز می‌شود؛ «مانی»، جوانی که به تازگی مادر خود را از دست داده است، پس از سال‌ها دوری راهی روستای «بیدگاه» می‌شود تا در آیین سالگرد تولدِ «پیرزن» (متولی و بزرگِ خاندان شبانکاره) شرکت کند. خاندان شبانکاره در باغ موقوفه قدیمی گرد هم آمده‌اند تا از هر راهی، سهمی از میراث یا حقوق موقوفه را تصاحب کنند. در این میان، هر یک از اعضای خانواده با مشکلات و بحران‌های فردی دست‌به‌گریبانند؛ رامیان خواهر ایران از ارسلان شوهر ایران آبستن است. ارسلان پیشکار پیرزن صاحب خانه به تریاک معتاد شده.
پیرزن تلاش می‌کند تا با وجود تمام ناملایمات و زیان‌ده بودن، موقوفه و اصالت آن را حفظ کند، در حالی که دیگران مانی را به عنوان ناجیِ موقت یا میانجی برای حل مشکلات شخصی و منافع مادی خود می‌نگرند.

عنوان کتاب خود استعاره‌ای قدرتمند و شاعرانه است؛ «سموم» نمادِ افکار مخرب، جهالت، طمع و ویرانی اخلاقی است که پیکره‌ی جامعه‌ای رو به زوال را از درون می‌سوزاند. حمزوی با مهارتِ تمام، زوالِ یک خاندان و به تبع آن یک ساختار اجتماعی سنتی را به تصویر می‌کشد. شخصیت‌پردازی‌های رمان خاکستری و واقع‌گرایانه هستند و هیچ‌کدام قهرمان مطلق نیستند؛ بلکه هر یک بازتابی از شرایط خفقان‌آور، سنت‌های فرسوده و بحران‌های روانیِ برخاسته از محیط خود به شمار می‌روند.

پایان تلخ داستان — خودکشی ارسلان و مرگ تراژیک رامیان — تیر خلاص بر پیکر امیدی است که شخصیت‌ها به حل معضلات از طریق سازش‌کاری و منفعت‌طلبی داشتند. مانی در نهایت، با دلی سرشار از افسوس، این فضای مسموم را ترک می‌کند؛ پایانی که گویای ناگزیر بودنِ فروپاشیِ نظامات مبتنی بر فریب و جاهلیت است.

نثر خسرو حمزوی در این کتاب، نثری منسجم، سنجیده و متکی بر جزئیات دقیق روان‌شناختی است. این رمان دعوتی است برای خواننده تا فراتر از حوادث ظاهری داستان، به ریشه‌یابیِ آسیب‌های فرهنگی، اجتماعی و اخلاقیِ جوامع بسته و سنتی بیناندیشد؛ اثری ار ارزشمند برای دوستداران ادبیات داستانی جدی و مطالعات جامعه‌شناختی.

خبرنگار : همتی