مین‌ هوایی چیست؟ آیا ایران از این سلاح استفاده کرده است؟

مین هوایی چیست و چگونه عمل می‌کند؟

مین‌های پراکنده‌شونده از هوا، مهماتی هستند که با هواپیما در منطقه‌ای مشخص رها می‌شوند و در سطحی گسترده پراکنده می‌شوند. بسته به نوع مهمات، هدف آن‌ها می‌تواند خودروهای نظامی، نیروهای زمینی یا ایجاد مانع در مسیر حرکت نیروهای مقابل باشد.

یکی از ویژگی‌های این سلاح‌ها، امکان توزیع تعداد زیادی مین در محدوده‌ای نسبتاً وسیع است. این ویژگی می‌تواند حرکت خودروهای نظامی را مختل کند، مسیرهای دسترسی به مواضع نظامی را ناامن سازد و نیروهای مقابل را برای عبور از منطقه با مشکل روبه‌رو کند.

برخی از این مین‌ها به سازوکار خودخنثی‌سازی مجهز هستند؛ یعنی قرار است پس از گذشت مدت معینی غیرفعال شوند. بااین‌حال، وجود چنین سازوکاری به معنای از بین رفتن کامل خطر نیست. اگر مین عمل نکند یا سامانه خودخنثی‌سازی آن با اختلال مواجه شود، ممکن است برای مدت طولانی در محیط باقی بماند و جان غیرنظامیان را تهدید کند.

در این میان، یک نکته مهم وجود دارد: اصطلاح «مین هوایی» الزاماً به مین دریایی اشاره نمی‌کند. بسیاری از مهماتی که از هوا رها می‌شوند، برای هدف قرار دادن خودروها و تجهیزات زمینی طراحی شده‌اند؛ درحالی‌که مین دریایی برای تهدید شناورها و محدود کردن رفت‌وآمد کشتی‌ها در آب به کار می‌رود.

گیتور؛ سامانه آمریکایی برای پراکندن مین از هوا

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده این نوع تسلیحات، سامانه گیتور (Gator) ساخت آمریکاست. این سامانه برای پراکندن مین‌های زمینی از هوا طراحی شده و از مهمات ضدخودرو و ضدنفر استفاده می‌کند.

در این سامانه، مهمات از طریق محفظه‌های مخصوصی که هواپیما حمل می‌کند، در منطقه هدف پراکنده می‌شوند. مین ضدخودرو برای از کار انداختن یا آسیب زدن به وسایل نقلیه طراحی شده است؛ درحالی‌که مین ضدنفر مستقیماً نیروهای پیاده را هدف قرار می‌دهد.

گیتور در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ نیز به کار گرفته شد. یکی از کاربردهای این نوع مهمات، ایجاد مانع در مسیر حرکت نیروهای نظامی و محدود کردن تحرک خودروها بود. در گزارش‌های مربوط به آن جنگ، از استفاده از مین‌های پراکنده‌شونده برای مختل کردن حرکت نیروهای عراقی و محدود کردن دسترسی به برخی مناطق نظامی نیز یاد شده است.

خطر این سلاح‌ها به زمان استفاده از آن‌ها محدود نمی‌شود. مین‌های عمل‌نکرده می‌توانند پس از پایان درگیری نیز در محیط باقی بمانند و هنگام عبور افراد یا دست‌کاری اشیای ناشناخته منفجر شوند. به همین دلیل، شناسایی و پاک‌سازی مناطق آلوده به این مهمات، بخشی مهم از پیامدهای انسانی جنگ محسوب می‌شود.

ردپای مین‌های هوایی در جنگ ایران؛ گزارش‌ها چه می‌گویند؟

در ۲۶ و ۲۷ مارس ۲۰۲۶، رسانه تحقیقی بلینگ‌کت و روزنامه واشنگتن‌پست گزارش‌هایی درباره مشاهده مین‌های زمینی در نزدیکی شیراز منتشر کردند. کارشناسان تسلیحاتی تصاویر منتشرشده را بررسی کردند و گفتند مهمات دیده‌شده ظاهراً از نوع مین ضدخودروی آمریکایی BLU-91/B بوده‌اند؛ مین‌هایی که با سامانه گیتور از هوا پراکنده می‌شوند.

بر اساس این گزارش‌ها، محل مشاهده مهمات در نزدیکی یک روستا و در فاصله‌ای از تأسیسات مرتبط با موشک‌های بالستیک ایران قرار داشت. کارشناسان احتمال دادند هدف از پراکندن مین‌ها، دشوار کردن حرکت خودروها و پرتابگرهای متحرک موشکی بوده باشد. بااین‌حال، فرماندهی مرکزی آمریکا در پاسخ به سوال های مطرح‌شده درباره این حادثه اظهارنظر نکرد.

در این گزارش‌ها همچنین به خطر این مهمات برای غیرنظامیان اشاره شده است. رسانه‌های ایرانی از کشته و زخمی شدن افرادی بر اثر مهمات انفجاری در منطقه خبر داده بودند، اما جزئیات مربوط به تعداد و علت دقیق تلفات باید با اطلاعات مستقل و تکمیلی سنجیده شود.

نکته تعیین‌کننده این است که این گزارش‌ها درباره مین‌های زمینی منتسب به آمریکا در خاک ایران هستند، نه استفاده ایران از مین هوایی. بنابراین نمی‌توان صرف مشاهده این مهمات در داخل ایران را نشانه‌ای از به‌کارگیری آن‌ها توسط نیروهای ایرانی دانست.

آیا ایران از مین استفاده کرده است؟

درباره مین‌های دریایی، گزارش‌هایی از استفاده ایران در تنگه هرمز منتشر شده است. در مارس ۲۰۲۶، شبکه سی‌بی‌اس به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داد که ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا از وجود دست‌کم ۱۲ مین دریایی در این آبراه حکایت دارد. به گفته این مقام‌ها، مین‌های مورد اشاره از انواع ایرانی ماهام ۳ و ماهام ۷ بوده‌اند. این اطلاعات بر ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا متکی بود و به‌عنوان تأیید مستقل همه جزئیات حادثه قابل تلقی نیست. 

در مقابل، مقام‌های ایرانی در مقاطعی مین‌گذاری در تنگه هرمز را رد کرده‌اند.

در گزارش دیگری که واشنگتن‌پست در آوریل ۲۰۲۶ منتشر کرد، به ارزیابی وزارت دفاع آمریکا اشاره شده بود که پاک‌سازی کامل مین‌های تنگه هرمز ممکن است تا شش ماه زمان ببرد. در این گزارش، مقام‌های آمریکایی احتمال داده بودند بیش از ۲۰ مین در منطقه کار گذاشته شده باشد؛ ادعایی که وزارت دفاع آمریکا درباره جزئیات منتشرشده از آن انتقاد کرد. 

این گزارش‌ها به مین‌های دریایی مربوط‌اند؛ یعنی مهماتی که می‌توانند عبور کشتی‌ها را تهدید کنند. آن‌ها به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کنند که ایران از هواپیما برای پراکندن مین‌های زمینی یا دریایی استفاده کرده است.

راکت‌های حامل مین؛ روش متفاوتی که درباره ایران مطرح شده است

موضوع دیگری که در گزارش‌های نظامی مورد توجه قرار گرفته، احتمال انتقال مین‌های دریایی با سامانه‌های راکتی است؛ روشی متفاوت از رهاسازی مین از هواپیما.

الجزیره در گزارشی در ۳۱ اوت ۲۰۲۶ نوشت که آمریکا مواضعی در جزیره لارک را هدف قرار داده بود و مقام‌های آمریکایی مدعی بودند نیروهای ایرانی در حال آماده‌شدن برای استفاده از راکت‌های حامل مین دریایی در تنگه هرمز بوده‌اند.

پیش از آن نیز در ژانویه ۲۰۲۵، تصاویر پخش‌شده از تلویزیون دولتی ایران در جریان یک رزمایش دریایی ظاهراً استفاده از سامانه راکت‌انداز فجر-۵ برای پراکندن مین‌های دریایی را نشان می‌داد. این تصاویر توجه کارشناسان نظامی را به خود جلب کرد.

الجزیره تأکید کرده بود که ایران استفاده عملیاتی جاری از سامانه فجر-۵ یا سامانه راکتی دیگری را برای انتقال مین‌های دریایی تأیید نکرده است. برخی کارشناسان نیز درباره عملی بودن این روش تردیدهایی مطرح کرده‌اند. 

در نتیجه، در این پرونده باید سه موضوع را از هم جدا کرد: استفاده از مین دریایی با شناورهای کوچک، نمایش یا احتمال استفاده از راکت برای انتقال مین به دریا و استفاده از هواپیما برای پراکندن مین‌های زمینی. هرکدام از این روش‌ها به شواهد جداگانه نیاز دارد.

چرا مین‌ها حتی پس از پایان جنگ خطرناک‌اند؟

یکی از ویژگی‌های مین‌ها این است که خطر آن‌ها می‌تواند مدت‌ها پس از پایان درگیری باقی بماند. در میدان‌های مین زمینی، مهمات عمل‌نکرده ممکن است مسیرهای رفت‌وآمد مردم، زمین‌های کشاورزی و اطراف مناطق مسکونی را ناامن کند. در دریا نیز مین‌های کشف‌نشده می‌توانند عبور نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری را مختل کنند.

پاک‌سازی مین دریایی عملیاتی پیچیده است؛ زیرا محل دقیق مین‌ها ممکن است مشخص نباشد و شناسایی و خنثی‌سازی آن‌ها به تجهیزات و نیروهای تخصصی نیاز دارد. در آبراهی مانند تنگه هرمز، همین عدم قطعیت می‌تواند بر تصمیم شرکت‌های کشتیرانی، هزینه بیمه کشتی‌ها و امنیت انتقال انرژی اثر بگذارد.

در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ نیز خبرگزاری آناتولی به نقل از نیروی دریایی سپاه گزارش داد که یک نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز با مین برخورد کرده است.

سپاه نیز گزارش داد که این سومین شناوری بوده که از روز شنبه در مسیر مورد اشاره با مین برخورد کرده است. در همان گزارش، نام نفتکش و پرچم آن مشخص نشده بود.

ایران از کدام نوع مین استفاده کرده است؟

براساس گزارش‌های علنی؛

• مین‌های دریایی: گزارش‌های مقام‌های آمریکایی از کارگذاری مین‌های منتسب به ایران در تنگه هرمز حکایت دارند؛ در مقابل، مقام‌های ایرانی در مقاطعی این اتهام را رد کرده‌اند. 

• مین‌های دریایی منتقل‌شونده با راکت: تصاویر یک رزمایش ایرانی در سال ۲۰۲۵ و ادعاهای نظامی آمریکا در سال ۲۰۲۶ این روش را به موضوع بحث تبدیل کرده‌اند؛ اما این شواهد به‌تنهایی استفاده عملیاتی قطعی از آن را اثبات نمی‌کنند.

• مین‌های زمینی پراکنده‌شونده از هوا: گزارش‌های مارس ۲۰۲۶ درباره مهمات مشاهده‌شده در نزدیکی شیراز، این مین‌ها را به سامانه گیتور آمریکا نسبت داده‌اند؛ این گزارش‌ها مدرکی بر استفاده ایران از مین هوایی نیستند.