ناصر تقوایی؛ معمار سکوت‌های پُرمعنا و جهان‌بین یگانه سینمای ایران (بخش اول)

«ناصر تقوایی» متولد آبادان 1320 است و در جو جنوبِ در حال تحول به علت پاگرفتن صنعت نفت رشد کرد. در سال‌هایی که سینما و عکاسی و مجلات مربوط به هنر و ادبيات، بسیار پرطرفدار بود، تقوایی نوجوان نیز به سمت آن کشیده شده بود. تقوایی جوان، به مانند بسیاری دیگر از اعضای مکتب جنوب، با سینما و ادبیات، همزمان پیوند برقرار کرد.

صنعت نفت و چشم استعمارگران به منابع ایران، به جز آورده‌های اقتصادی، اثرات فرهنگی فراوانی در جنوب ایران داشت. سیل انگلیسی‌زبانانی که آثار ادبی به روز قرن نوزدهم به خصوص آمریکا را با خود آورده بودند، رونق عجیب اسکله‌ها و بندرها، به وجود آمدن طبقه کارگر و مسائلشان، شروع شهرنشینی، رواج فرهنگ زندگی کارمندی با وجود قشر کارمند صنعت نفت و در هم تنیدگی تضادهای اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی، همه از مسائلی بودند که در فرهنگ اهالی جنوب اثر گذاشتند و باعث شکل‌گیری مکتب جنوب شدند. نه فقط مکتب ادبی که مکتب فیلم‌سازی هم.

یکی از مهم‌ترین افراد این مکتب «ناصر تقوایی» است. تقوایی که خود متولد آبادان 1320 است، در جو جنوبِ در حال تحول به علت پاگرفتن صنعت نفت رشد کرد. از طرفی او در نوجوانی به دبیرستان رازی آبادان رفت. دبیرستانی که نوعی پایگاه فرهنگی بود و شاگردانی چون نجف دریابندری و صفدر تقی‌زاده را در خود پرورش داده بود. در سال‌هایی که سینما و عکاسی و مجلات مربوط به هنر و ادبيات، بسیار پرطرفدار بود، تقوایی نوجوان نیز به سمت آن کشیده شده بود. و بعدها تقوایی جوان، به مانند بسیاری دیگر از اعضای مکتب جنوب، با سینما و ادبیات، همزمان پیوند برقرار کرد. بنابراين در این تک‌نگاری سعی بر این است زندگی هنری ناصر تقوایی را در چند حوزه‌ی جداگانه از جمله سینما و ادبیات بازگو کنیم.

ادبیات داستانی

تقوایی در بیست و هشت سالگی اولین مجموعه داستانش را نوشت: «تابستان همان‌سال». یک مجموعه داستان کوتاه (کوتاه دنباله‌دار) در دسته‌ی ادبیات کارگری؛ ادبیات کارگری جنوب ایران. گرچه تابستان همان سال‌ها، تنها کتاب داستانی تقوایی بود اما تنها پیوند او با ادبیات داستانی نبود. تقوایی بعدها در فیلم‌سازی خود نشان داد که در ساخت آثار سینمایی برخاسته از ادبیات یا همان فیلم اقتباسی ید طولانی دارد.

مستندسازی

علاقه به عکاسی و حضور در پشت صحنه فیلم‌ها، کم‌کم مسیر کاری تقوایی را به سمت مستندسازی کشاند. از کارهای سفارشی آموزشی مانند «تاکسیمتر» که به ضرورت نصب تاکسیمتر در تاکسی‌ها می‌پردازد تا «بادجن» و «نان‌خور‌های بی‌سواد». مستندهای تقوایی همواره گوشه چشمی به فرهنگ بومی دارد. شاید بد نباشد به چند مستند درخشان‌تر او اشاره کنیم:

مستند «باغ بهشت» که حدود نیم قرن بعد از ساخته شدنش در دهه 50، از آرشیو بیرون آورده شد. این مستند راجع به فرش ایرانی ‌ست و صحنه‌های بکری از فرش‌شویی اهالی اصفهان بر لب زاینده‌رود پرآب دارد.

مستند «پنجشنبه‌بازار میناب» که دربارۀ اسمش یعنی بازار روز رنگارنگ میناب در اواخر دهه 40 است نیز از دسته آثار بومی مستند تقوایی است.

مستند «فروغ فرخزاد ۱۳ دی ۱۳۱۳ − ۲۴ بهمن ۱۳۴۵» را تقوایی در 25 سالگی خود ساخت. درست بعد از مرگ دلخراش فروغ فرخزاد. تقوایی در این مستند که به سفارش تلویزیون ملی بود، زندگی و تشییع جنازه فروغ و چهره‌های حاضر در آن را به تصویر کشید.

ناصر تقوایی سال 1349 مستند «اربعین» را که مربوط به عزاداری‌های آیینی بوشهر است ساخت. فیلم معروف «بخشو» مرثیه‌خوان معروف بوشهری که در میان دایره‌ی سینه‌زنان است نیز مربوط به همین مستند است. تصاویر این مستند فقط مربوط به عزاداری نیست و صحنه‌هایی از بوشهر قدیم هم روی آن تدوین شده است.

مستند «تعزیه» یا «تمرین آخر؛ حر دلاور» که به همراه برخی فعالیت‌های فرهنگی دیگر در راستای شناساندن این هنر آیینی صورت گرفت نیز از دیگر ساخته‌های تقوایی است. این مستند از عوامل موثر ثبت تعزیه در میراث هنری یونسکو شد.

درباره‌ی مستندسازی تقوایی می‌توان این را گفت که او به شدت سوژه را با شناسنامه بصری کار درهم می‌آمیزد. او به جزئیات نور و صدا و صحنه و آداب محلی توجه دارد. و می‌توان گفت نوع مستندسازی او بعدا در سینما به کمکش آمد.

فیلم کوتاه

«رهایی» فیلم کوتاهی‌ست از تقوایی که سال ۱۳۵۰ به سفارش کانون پرورش فکری ساخته شد. این فیلم در بوشهر و گناوه و با استفاده از بازیگران بومی ساخته شده و در جشنواره ونیز سال ۱۹۷۲ توانست شیر طلایی را از آن خود کند.

سریال

«دایی جان ناپلئون» سریالی‌ست که تقوایی آن را در سال 1354 یعنی پنج سال بعد از انتشار رمانی به همین نام ساخت. رمانی که «ایرج پزشکزاد» آن را نگاشته بود. دایی جان ناپلئون از سریال‌های مشهور قبل از انقلاب است که ژانر کمدی سیاسی دارد. این سریال که انتقاداتی به جامعه سنتی، فاسد و رو به زوال اشرافیت دارد، گرچه اقتباسی کاملا وفادارانه به رمان دارد اما از لحاظ تصویری، بازیگری و فیلمنامه بسیار قوی است. موضوعی که مخاطبان، عاملش را تبحر تقوایی در شناخت تصویر و فیلم‌نامه‌ می‌دانند.

 نویسنده: سپیدروح

خبرنگار : شاکر