نسخه‌های یک‌دقیقه‌ای در اینستاگرام/ آیا می‌شود به توصیه‌های پزشکی شبکه‌های اجتماعی اعتماد کرد؟

به گزارش خبرنگار سلامت ایونا، در هفته سلامت، وقتی از «ترویج فرهنگ علمی سلامت» صحبت می‌شود، نمی‌توان از نقش شبکه‌های اجتماعی چشم پوشید. این روزها بسیاری از مردم پیش از آن‌که به مطب مراجعه کنند، سری به اینستاگرام می‌زنند؛ جایی که نسخه‌ها، توصیه‌ها و تحلیل‌های پزشکی در قالب ویدئوهای یک دقیقه‌ای منتشر می‌شود.

شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین منابع دریافت اطلاعات سلامت تبدیل شده‌اند. از توصیه‌های تغذیه‌ای و مراقبت پوستی گرفته تا توضیح درباره بیماری‌های پیچیده، همه چیز در قالبی ساده، کوتاه و قابل فهم ارائه می‌شود. همین سادگی و دسترسی سریع باعث شده بسیاری از کاربران، این فضا را اولین مرجع خود بدانند.

حضور پزشکان و فعالان حوزه سلامت در اینستاگرام، از یک سو فرصت بزرگی برای آگاهی‌بخشی است. وقتی یک پزشک درباره علائم سکته، اهمیت چکاپ دوره‌ای یا عوارض مصرف خودسرانه دارو توضیح می‌دهد، در واقع دانشی را که معمولاً در فضای تخصصی محدود می‌ماند، به زبان عمومی ترجمه می‌کند. این ترجمه علمی، اگر دقیق و مسئولانه انجام شود، می‌تواند سطح سواد سلامت جامعه را بالا ببرد و حتی به پیشگیری از بیماری‌ها کمک کند.

از سوی دیگر، الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی بر مبنای جذابیت و دیده‌شدن کار می‌کنند، نه لزوماً دقت علمی. ویدئویی که عنوان هیجان‌انگیزتری دارد یا وعده نتیجه سریع‌تری می‌دهد، بیشتر دیده می‌شود. همین سازوکار ممکن است تولیدکنندگان محتوا را به سمت ساده‌سازی بیش از حد، اغراق یا حتی ارائه توصیه‌های ناقص سوق دهد. در حوزه سلامت، چنین لغزشی می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد.

یکی از چالش‌های مهم، مرز باریک میان «آموزش عمومی» و «تجویز فردی» است. آموزش درباره یک بیماری مفید است، اما وقتی توصیه‌ای کلی به جای تشخیص دقیق می‌نشیند، خطر آغاز می‌شود. بدن هر فرد شرایط خاص خود را دارد و درمانی که برای یک نفر مؤثر است، ممکن است برای دیگری مناسب نباشد. فضای مجازی اما تمایل دارد پاسخ‌های سریع و یکسان ارائه دهد؛ نسخه‌هایی که برای همه پیچیده می‌شوند.

در کنار پزشکان، برخی صفحات نیز بدون پشتوانه علمی مشخص، خود را مرجع سلامت معرفی می‌کنند. ترکیب توصیه‌های سنتی، تجربه‌های شخصی و ادعاهای اثبات‌نشده، گاهی چنان با اطمینان بیان می‌شود که تشخیص درست و نادرست برای مخاطب عادی دشوار می‌شود. همین‌جاست که نقش رسانه‌های رسمی و فرهنگ‌سازی اهمیت پیدا می‌کند: آموزش مهارت تشخیص منبع معتبر از غیرمعتبر.

با این حال، نمی‌توان نقش مثبت این فضا را نادیده گرفت. بسیاری از تابوهای مربوط به سلامت روان، بیماری‌های زنان یا مسائل پیشگیری، به لطف همین شبکه‌های اجتماعی شکسته شده‌اند. صحبت درباره اضطراب، افسردگی، ناباروری یا حتی اهمیت واکسیناسیون، اکنون ساده‌تر از گذشته است. این گفت‌وگوهای عمومی، فرهنگ سلامت را به خانه‌ها برده‌اند.

مسئله اصلی شاید نه «بودن یا نبودن» پزشکان در اینستاگرام، بلکه «چگونه بودن» آن‌هاست. محتوایی که بر پایه منابع معتبر، با اشاره به محدودیت‌ها و بدون وعده‌های اغراق‌آمیز تولید شود، می‌تواند به پلی میان علم و مردم تبدیل شود. در مقابل، محتوای شتاب‌زده و رقابتی، حتی اگر با نیت خوب ساخته شود، ممکن است به بی‌اعتمادی یا برداشت نادرست بینجامد.

برای مخاطب هم مسئولیت کوچکی وجود ندارد. پرسیدن چند سؤال ساده می‌تواند از بسیاری خطاها جلوگیری کند: آیا این توصیه برای همه مناسب است؟ آیا به شرایط فردی اشاره شده؟ آیا منبع مشخصی معرفی شده؟ و مهم‌تر از همه، آیا این اطلاعات جای مراجعه به پزشک را می‌گیرد یا صرفاً آگاهی عمومی می‌دهد؟

در هفته سلامت که شعار آن بر «علم» تأکید دارد، توجه به همین ظرافت‌ها ضروری است. شبکه‌های اجتماعی می‌توانند ابزار قدرتمند ترویج فرهنگ سلامت باشند، به شرط آن‌که علم در مرکز محتوا باقی بماند، نه حاشیه آن.

در نهایت...

پزشکان اینستاگرامی نه الزاماً تهدیدند و نه به‌طور کامل ناجی سلامت عمومی. آن‌ها بخشی از واقعیت جدید رسانه‌ای‌اند؛ واقعیتی که در آن علم باید یاد بگیرد با زبان ساده، اما دقیق سخن بگوید. اگر تولیدکنندگان محتوا مسئولانه عمل کنند و مخاطبان نیز با نگاه پرسشگر به اطلاعات بنگرند، این فضا می‌تواند به تقویت فرهنگ سلامت کمک کند. در غیر این صورت، سرعت انتشار اطلاعات ممکن است از دقت آن پیشی بگیرد؛ و در حوزه سلامت، این فاصله می‌تواند پرهزینه باشد.

خبرنگار : شاکر