جنجال بر سر آمار پویش «جان‌فدا»/ بالاخره ۳۰ میلیون ثبت‌نام کردند یا ۴ میلیون؟

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، «جان‌فدا» در ابتدا نه یک پروژه آماری بود و نه ادعای سنجش افکار عمومی داشت. یک حرکت نمادین بود؛ واکنشی سریع در بستر دیجیتال برای نشان دادن همبستگی در شرایط جنگی. اما همان‌طور که بارها در فضای سیاست ایران رخ داده، یک کنش ساده اجتماعی، خیلی زود بار معنایی و کارکردی فراتر از ظرفیت خود پیدا کرد.

در فاصله‌ای کوتاه، این پویش از یک فرم ثبت‌نام اینترنتی، به معیاری برای سنجش «حمایت» تبدیل شد؛ معیاری که برخی آن را تا سطح «رفراندوم دیجیتال» بالا بردند.

۳۰ میلیون یا یک توهم آماری؟

اعلام عبور تعداد ثبت‌نام‌کنندگان از ۳۰ میلیون نفر، نقطه عطفی بود که این پویش را وارد فاز جدیدی کرد. برای بخشی از جریان‌های سیاسی، این عدد نشانه‌ای از پشتوانه اجتماعی گسترده تلقی شد؛ عددی که می‌توانست به‌عنوان مهر تأیید بر سیاست‌های کلان تعبیر شود. اما همین‌جا، جبهه مقابل وارد میدان شد. نقدها از سطح سیاسی فراتر رفت و به حوزه فنی کشیده شد؛ جایی که منتقدان تلاش کردند اعتبار این عدد را از پایه زیر سؤال ببرند.

نقد فنی؛ وقتی کاربر جای شهروند می‌نشیند

یکی از جدی‌ترین ایرادات مطرح‌شده، ساختار ثبت‌نام این سامانه است. تکیه بر «سیم‌کارت» به‌جای «کد ملی»، عملاً امکان ثبت‌نام‌های متعدد را فراهم می‌کند. در کشوری که هر فرد می‌تواند چندین سیم‌کارت داشته باشد، این یعنی یک نفر می‌تواند چندبار در آمار ظاهر شود.

نبود سازوکار احراز هویت دقیق، عدم محدودیت واقعی سنی و فقدان کنترل داده‌های تکراری، باعث شده خروجی این سامانه بیشتر از آنکه «تعداد افراد» را نشان دهد، «تعداد کنش‌ها» را نمایش دهد. به بیان ساده‌تر، عدد ۳۰ میلیون، اگرچه بزرگ و اثرگذار است، اما لزوماً به معنای ۳۰ میلیون فرد یکتا نیست؛ بلکه می‌تواند بازتابی از مشارکت‌های چندباره در یک بستر غیرحرفه‌ای باشد.

در سوی دیگر، برخی تحلیل‌های رادیکال تلاش کردند کل این بدنه را به حدود ۴ میلیون نفر تقلیل دهند. استدلال‌هایی مبتنی بر بررسی شناسه‌های کاربری و کدهای فنی، عددی بسیار کوچک‌تر از روایت رسمی ارائه می‌دهد.

اما اینجا نیز یک خطای مشابه رخ می‌دهد: تقلیل یک پدیده اجتماعی به یک تحلیل صرفاً فنی. واقعیت اجتماعی، صرفاً در داده‌های دیجیتال خلاصه نمی‌شود. تجمعات میدانی، حضورهای خیابانی و نشانه‌های عینی همبستگی، تصویری پیچیده‌تر از آنچه در کدها دیده می‌شود ارائه می‌دهند.

به همین دلیل، همان‌قدر که عدد ۳۰ میلیون قابل تردید است، عدد ۴ میلیون هم نمی‌تواند نماینده کامل واقعیت باشد.

شاید مهم‌ترین نقطه انحراف، جایی بود که یک پویش نمادین، به‌عنوان معیار سنجش مشروعیت یا مقبولیت سیاسی معرفی شد. این تغییر کارکرد، نه‌تنها بار سنگینی بر دوش یک سامانه ساده گذاشت، بلکه آن را به هدفی آسان برای نقد و تخریب تبدیل کرد.

واقعیت این است که «جان‌فدا» از ابتدا برای چنین نقشی طراحی نشده بود. تبدیل یک فرم اینترنتی به ابزار وزن‌کشی سیاسی، بیش از آنکه قدرت‌ساز باشد، اعتبارسوز است.

در میان این جدال آماری، یک نکته اساسی به حاشیه رفته است: مسیرهای قانونی سنجش افکار عمومی. در ساختار سیاسی ایران، اصل ۵۹ قانون اساسی به‌صراحت سازوکار رفراندوم را تعریف کرده است؛ مسیری رسمی، شفاف و قابل اتکا.

در مقابل، سامانه‌هایی مانند «جان‌فدا» نه از نظر فنی و نه از نظر حقوقی، توان ایفای چنین نقشی را ندارند. گره زدن سیاست‌گذاری‌های کلان به خروجی این پلتفرم‌ها، عملاً جایگزین کردن «تصویر» به‌جای «واقعیت» است.

پویش «جان‌فدا»، فارغ از عدد نهایی‌اش، نشانه‌ای از وجود یک انرژی اجتماعی در بخشی از جامعه است؛ اما تبدیل این انرژی به شاخص سیاست‌گذاری، یک اشتباه محاسباتی است که می‌تواند به دوقطبی‌های کاذب دامن بزند. نه ۳۰ میلیون، حقیقت مطلق است و نه ۴ میلیون، پایان ماجرا. مسئله اصلی، فاصله گرفتن از تفسیرهای شتاب‌زده و بازگشت به چارچوب‌های دقیق‌تر، شفاف‌تر و قانونی‌تر است.

در نهایت، اگر قرار است وزن واقعی جامعه سنجیده شود، این کار نه در سرورهای یک وب‌سایت، بلکه در سازوکارهای رسمی و در میدان واقعی سیاست معنا پیدا می‌کند.

خبرنگار : عاروان