حاشیه‌ساز شدن اظهارات نماینده مشهد درباره سلب تابعیت/ قانون چه می گوید؟

به گزارش خبرنگار پارلمانی ایونا، حسنعلی اخلاقی امیری، نماینده مشهد و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس در اظهارنظری گفته است: «همکاری با اسرائیل و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی از مصادره اموال شروع می‌شود و ممکن است سلب تابعیت نیز اتفاق بیفتد.» این سخنان در فضای سیاسی و رسانه‌ای بازتاب گسترده‌ای داشته و با انتقادهایی از منظر حقوق اساسی همراه شده است.

تابعیت؛ حق بنیادین یا ابزار مجازات؟

اما در چارچوب حقوقی جمهوری اسلامی ایران، تابعیت یک «حق بنیادین» است و نه امتیازی قابل سلب. بر اساس تفسیر رایج از اصول قانون اساسی، سلب تابعیت برای شهروندان ایرانی به‌عنوان مجازات پیش‌بینی نشده و حتی در قوانین مرتبط با جرائم سنگین امنیتی نیز چنین عنوانی وجود ندارد.

از این منظر، طرح موضوع «سلب تابعیت» از سوی یک مقام قانون‌گذار، این سوال را ایجاد می کند که چنین مجازاتی دقیقاً بر چه مبنای حقوقی قابل اعمال خواهد بود؟ 

در بخش تحلیلی این ماجرا، مسئله فراتر از یک اظهارنظر سیاسی ارزیابی می‌شود. ورود مفاهیمی مانند سلب تابعیت به ادبیات سیاسی، می‌تواند مرز میان «حق شهروندی» و «ابزار تنبیه سیاسی» را مخدوش کند.

از نگاه حقوق عمومی، تابعیت بخشی از هویت حقوقی افراد و پیوند آنان با ساختار سیاسی و اجتماعی کشور است؛ بنابراین تبدیل آن به ابزار برخورد امنیتی، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای امنیت حقوقی شهروندان داشته باشد. این نگرانی وجود دارد که چنین ادبیاتی، در صورت تکرار، زمینه‌ساز تفسیرهای سلیقه‌ای از حقوق اساسی شود.

در ادامه این بحث، باید گفت: حتی اگر هدف از چنین اظهاراتی بیان شدت برخورد با جرائم امنیتی باشد، ورود به حوزه‌هایی که در قانون تصریح نشده، می‌تواند به تضعیف مرجعیت قانون اساسی منجر شود.

در این چارچوب، تأکید می‌شود که مجازات خیانت و جرائم علیه امنیت ملی در قوانین موجود تعریف شده است و افزودن مفاهیم جدید بدون پشتوانه حقوقی روشن، ممکن است به ایجاد بدعت‌های حقوقی منجر شود.

موضوع «سلب تابعیت» اگر از سطح یک جمله سیاسی فراتر برود و وارد ادبیات سیاست‌گذاری شود، در واقع با یکی از بنیادی‌ترین ستون‌های دولت-ملت مدرن طرف هستیم؛ یعنی رابطه شهروند با کشور.

تابعیت یعنی «ایرانی بودن» و داشتن حق زندگی، حقوق و هویت رسمی در یک کشور. این موضوع مثل یک کارت عضویت نیست که هر وقت خواستند بدهند یا پس بگیرند؛ بلکه یک حق اساسی و پایدار است.

حساسیت اصلی اینجاست که اگر یک مسئول بگوید «می‌شود تابعیت را از بعضی افراد گرفت»، این پیام را به جامعه می‌دهد که ایرانی بودن ممکن است به‌خاطر نظر سیاسی یا رفتار افراد، قابل حذف باشد. در حالی که در نگاه حقوقی، چنین حقی باید ثابت و غیرقابل تغییر باشد.

نگرانی مردم هم دقیقاً همین است: اگر این نوع نگاه عادی شود، ممکن است کم‌کم حقوق شهروندی به جای اینکه «حق همه مردم» باشد، تبدیل شود به «امتیازی که بعضی‌ها دارند و بعضی‌ها ندارند».

نتیجه این روند می‌تواند بی‌اعتمادی مردم به قانون و احساس ناامنی حقوقی باشد؛ یعنی مردم حس کنند حقوقشان ثابت نیست و ممکن است با تصمیم‌های سیاسی تغییر کند.

به همین دلیل گفته می‌شود باید خیلی مراقب بود که مفاهیمی مثل تابعیت از مسیر قانونی و حقوقی خارج نشود و وارد فضای تصمیم‌گیری سلیقه‌ای نشود.

خبرنگار : عاروان