زنان، قدرت و سینمای میلانی؛ آیا فرمول «زن قوی» جواب می‌دهد؟

از حاشیه به مرکز

میلانی با فیلم‌هایش، زنان را از حاشیه‌ی داستان به مرکز روایت آورد.

زن در آثار او «موضوع» نیست، بلکه عامل حرکت روایت است. او تصمیم می‌گیرد، شکست می‌خورد، دوباره می‌ایستد و مسیر خود را می‌سازد.

برای مثال: در «واکنش پنجم»، زنِ داستان برای بازپس‌گیری فرزندانش در برابر سیستم مردسالار می‌ایستد.

در «ملی و راه‌های نرفته‌اش»، زنِ قربانی به‌عنوان راوی آگاهی‌بخش ظاهر می‌شود، نه یک موجود مظلوم و منفعل.

در دنیای میلانی، حتی اگر زن شکست بخورد، شکستش آگاهانه است و این آگاهی، خود نوعی پیروزی محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید:

سینمای زنان به روایت تهمینه میلانی؛ استقلال، چالش‌ها و پرسش‌های بی‌پاسخ

فمینیسم ایرانی، از قالب روشنفکری تا سینمای عامه‌پسند

میلانی فمینیسم را از دایره‌ی روشنفکریِ محدود به طبقه‌ای خاص، به میان مردم آورد.

اگر رخشان بنی‌اعتماد زبانِ جامعه‌ی مستند و واقع‌گرا را برگزید، میلانی زبان احساس، طنز و درام عامه‌پسند را انتخاب کرد.

در نتیجه توانست مفاهیم فمینیستی را در قالب فیلم‌های پرفروش، با جذابیت‌های تجاری و ستارگان محبوب، وارد جریان اصلی کند. این کاری است که کمتر فیلمساز زن دیگری در ایران انجام داده است.

او با ترکیب دو عنصرِ به‌ظاهر متضاد، یعنی فمینیسم و سینمای تجاری، توانست آگاهی اجتماعی را به سطح گسترده‌ای از مخاطبان منتقل کند.

روایت زنان طبقه‌ی متوسط ایرانی

بیشتر قهرمانان میلانی از طبقه‌ی متوسط شهری هستند؛ زنانی بین سنت و مدرنیته، بین دانشگاه و خانه، بین عشق و تعهد.

این انتخاب آگاهانه باعث شد فیلم‌هایش آینه‌ی طبقه‌ای از جامعه شوند که بیشترین تماشاگر سینما را دارد. از نگاه منتقدانه، این یکی از عوامل موفقیت و ماندگاری اوست. کارگردانانی مانند پوران درخشنده اغلب به معضلات جوانان یا خانواده پرداختند، اما میلانی با تمرکز بر زنان طبقه‌ی متوسط، هویت خاصی برای سینمای خود ساخت.

زبان جسورانه و صریح

میلانی برخلاف بسیاری از هم‌نسلانش، با لحنی صریح و بی‌پرده درباره‌ی احساسات، میل، طلاق، خیانت و خشونت خانگی سخن گفت؛ موضوعاتی که تا پیش از او یا در سکوت، یا با استعاره روایت می‌شدند.

زن به‌عنوان آینه‌ی جامعه

در نگاه میلانی، وضعیت زن در جامعه شاخص سنجش عدالت اجتماعی است.

او از زن به عنوان نمادی برای بازتاب کل ساختار اجتماعی استفاده می‌کند. در فیلم‌هایش، مردسالاری نه محدود به خانواده، بلکه ریشه‌دار در قوانین، عرف، قضاوت اجتماعی و نابرابری فرصت‌هاست.

بنابراین سینمای میلانی در ظاهر زن‌محور است، اما در عمق، نقدی بر کل نظام فرهنگی و سیاسی جامعه‌ی معاصر ایران محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید:

از پرده نقره‌ای تا شیشه‌های دودی؛ تهمینه میلانی، آینه‌ی جامعه یا سازنده‌ی واقعیت؟

توانایی تأثیرگذاری فراتر از سینما

تهمینه میلانی به واسطه‌ی حضور فعالش در رسانه‌ها و سخنرانی‌ها، به یکی از چهره‌های فرهنگی تأثیرگذار در گفت‌وگوهای عمومی درباره‌ی زنان تبدیل شد.

او برخلاف بسیاری از فیلمسازان زن که ترجیح داده‌اند از حاشیه‌ها دوری کنند، همیشه با شجاعت دیدگاهش را بیان کرده است؛ چه در مصاحبه، چه در شبکه‌های اجتماعی و چه در فیلمنامه‌هایش.

همین حضور پررنگ، باعث شده نگاه جامعه به زنان فیلمساز نیز تغییر کند؛ میلانی ثابت کرد که فیلمسازیِ زن می‌تواند هم جریان‌ساز و هم پرفروش باشد.

نقدها و چالش‌ها

البته نباید از نقدها بر آثار او غافل بود. منتقدان گاه میلانی را به «شعارزدگی»، «سطحی‌نگری در تحلیل روان‌شناختی» یا «سیاه و سفید نشان‌دادن مردان» متهم کرده‌اند.

با این حال، حتی همین انتقادها نشان از آن دارند که آثارش گفتمان‌برانگیز و تأثیرگذار بوده‌اند. در واقع، میلانی از معدود کارگردانانی است که در هر دوره‌ای، بحث درباره‌ی فیلمش به بحث درباره‌ی وضعیت زنان پیوند خورده است.

جایگاه تاریخی در سینمای زن‌محور

اگر تاریخ سینمای زنانه در ایران را به سه دوره تقسیم کنیم: پیش از انقلاب (نمادهای منفعل و سنتی)؛ پس از انقلاب تا دهه‌ی ۷۰ (دوران کشف هویت زن ایرانی)؛ دهه‌ی ۷۰ تا امروز (دوران جسارت و نقد اجتماعی)؛ تهمینه میلانی بی‌شک نماد دوره‌ی سوم است؛ صدایی جسور که از بیان تجربه‌ی زنانه نهراسید و توانست با زبانی ساده اما مؤثر، مفاهیم عمیق فمینیستی را به میلیون‌ها تماشاگر منتقل کند. میراث او نه فقط در قالب فیلم‌ها، بلکه در تغییر مسیر نگاه جامعه به «زنِ ایرانی» در سینما تثبیت شده است.

به‌طور خلاصه، میلانی را می‌توان این‌گونه توصیف کرد: زنی که با دوربینش نه صرفاً داستان، که یک گفتمان اجتماعی تازه آفرید.

نویسنده: سپیدروح