«مادر همه بمب‌ها» در مسیر ایران؟!

به گزارش خبرنگار فناوری ایونا، شبکه سی‌ان‌ان روز ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ گزارش داد که ارتش آمریکا گزینه‌های تازه‌ای برای حمله به زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران آماده کرده است. به نوشته این شبکه، طرح‌های مورد بررسی احتمال استفاده از بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی، معروف به «مادر همه بمب‌ها»، را نیز در بر می‌گیرد.

سی‌ان‌ان این اطلاعات را به نقل از چند مقام آمریکایی و افرادی آگاه از گفت‌وگوهای مربوط به برنامه‌ریزی نظامی منتشر کرد. طبق این گزارش، یکی از منابع گفته است دونالد ترامپ دستور تهیه گزینه‌های حمله بیشتر، از جمله حمله به بخش قابل‌توجهی از زیرساخت‌های انرژی ایران، را صادر کرده است. منبع دیگری نیز از گنجاندن این بمب در طرح‌های احتمالی حمله به تأسیسات هسته‌ای، از جمله منطقه کوه پیک‌اکس، خبر داده است.

با این حال، گزارش سی‌ان‌ان به معنای صدور دستور قطعی استفاده از این سلاح نیست.

خبرگزاری رویترز نیز در بازتاب این خبر تأکید کرد که به‌طور مستقل نتوانسته است گزارش سی‌ان‌ان را تأیید کند. بنابراین، آنچه تاکنون گزارش شده، بررسی یک گزینه نظامی است، نه تأیید اجرای حمله‌ای مشخص با این بمب.

بمب ۹٫۸ تنی آمریکا چه قابلیت‌هایی دارد؟

بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی (GBU-43/B)، با نام رسمی «مهمات انفجار هوایی عظیم» (MOAB)، یکی از بزرگ‌ترین بمب‌های متعارف هدایت‌شونده ارتش آمریکاست. عنوان مشهور «مادر همه بمب‌ها» نیز به همین سلاح اشاره دارد.

این بمب در سال ۲۰۰۳، در مدت حدود ۹ هفته، برای پاسخ به نیازهای عملیاتی ارتش آمریکا توسعه یافت. هدف اولیه، فراهم کردن سلاحی برای حمله به اهداف گسترده و مواضعی مانند شبکه تونل‌ها و غارها بود. با وجود آماده‌سازی آن برای جنگ عراق، MOAB در آن جنگ به کار نرفت و نخستین استفاده عملیاتی آن در آوریل ۲۰۱۷ علیه مواضع داعش در افغانستان ثبت شد.

بر اساس مشخصات منتشرشده از این سلاح، وزن کلی آن حدود ۲۱ هزار و ۶۰۰ پوند، معادل نزدیک به ۹٫۸ تن، است. طول بمب به حدود ۹٫۱ متر می‌رسد و قطر بدنه آن حدود یک متر است. از مجموع وزن سلاح، حدود ۱۸ هزار و ۷۰۰ پوند به مواد منفجره کلاهک آن اختصاص دارد.

MOAB با سامانه موقعیت‌یابی ماهواره‌ای و سامانه ناوبری اینرسی هدایت می‌شود. این بمب موتور پیشران ندارد و برای حمل و رهاسازی از هواپیمای ترابری نظامی سازگارشده، از جمله خانواده سی-۱۳۰، طراحی شده است. پس از رهاسازی، سامانه هدایت و باله‌های آن مسیر حرکت را به سمت هدف تنظیم می‌کنند.

ویژگی اصلی این بمب، ایجاد موج انفجاری گسترده و وارد کردن خسارت شدید به اهداف سطحی و مواضع واقع در فضاهای باز یا مجموعه‌های تونلی است. با این حال، میزان خسارت واقعی به عواملی مانند محل انفجار، نوع سازه، فاصله از نقطه انفجار و شرایط محیطی بستگی دارد؛ بنابراین، نمی‌توان برای همه مناطق شهری یک شعاع تخریب ثابت و قطعی در نظر گرفت.

چرا استفاده از MOAB علیه تأسیسات هسته‌ای ایران محل تردید است؟

نکته مهم در بررسی احتمال استفاده از این بمب علیه ایران، تفاوت میان قدرت انفجار و توان نفوذ به سازه‌های عمیق زیرزمینی است. MOAB برای ایجاد انفجار عظیم در سطح یا محدوده هدف طراحی شده و نباید آن را با بمب‌های تخصصی سنگرشکن اشتباه گرفت.

در گزارش‌های منتشرشده درباره طرح‌های احتمالی آمریکا، نام منطقه کوه پیک‌اکس نیز مطرح شده است؛ منطقه‌ای که واشنگتن و اسرائیل آن را با بخش‌هایی از برنامه هسته‌ای ایران مرتبط می‌دانند. با این حال، اطلاعات علنی موجود برای تعیین دقیق وضعیت تأسیسات، عمق بخش‌های حساس یا میزان آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر یک سلاح مشخص کافی نیست.

از همین رو، حتی اگر MOAB در فهرست گزینه‌های حمله قرار گرفته باشد، نمی‌توان نتیجه گرفت که این بمب به‌تنهایی قادر به نابودی تأسیسات مستقر در عمق کوه خواهد بود.

گزارش سی‌ان‌ان نیز به تردیدهایی در محافل برنامه‌ریزی نظامی آمریکا درباره میزان اثربخشی این سلاح در تحقق اهداف راهبردی واشنگتن اشاره کرده است.

در زرادخانه آمریکا، بمب سنگرشکن جی‌بی‌یو-۵۷ (GBU-57)، معروف به نفوذگر مهمات انبوه (MOP)، سلاحی متفاوت با مأموریت تخصصی نفوذ به اهداف مستحکم و عمیق زیرزمینی است. این تفاوت نشان می‌دهد که بزرگ‌تر بودن یا قدرت انفجاری بیشتر یک بمب، لزوماً به معنای مناسب‌تر بودن آن برای حمله به هر نوع هدف نیست.

«مادر همه بمب‌ها»؛ سلاحی سنگین با محدودیت‌های عملیاتی

ابعاد بزرگ MOAB تنها ویژگی متمایز آن نیست؛ نحوه حمل و استفاده از این سلاح نیز محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند. برخلاف بسیاری از بمب‌های قابل حمل توسط جنگنده‌ها، این مهمات به هواپیمای ترابری سازگار و شرایط عملیاتی ویژه نیاز دارد. در نتیجه، استفاده از آن صرفاً به تصمیم سیاسی برای حمله محدود نمی‌شود و ملاحظات مربوط به دسترسی به هدف، اجرای مأموریت و خطرات عملیاتی نیز اهمیت دارند.

از سوی دیگر، به‌کارگیری چنین سلاحی علیه زیرساخت‌های انرژی یا مناطق نزدیک به مراکز جمعیتی می‌تواند خسارت‌های گسترده‌ای به بار آورد. دامنه واقعی این خسارت‌ها بدون اطلاع از هدف دقیق، محل انفجار و شرایط محیطی قابل محاسبه قطعی نیست.

به همین دلیل، طرح استفاده از MOAB علیه ایران را باید در دو سطح بررسی کرد: نخست، پیام نظامی و سیاسی مطرح شدن یکی از بزرگ‌ترین بمب‌های متعارف آمریکا؛ دوم، میزان کارآمدی واقعی آن در برابر اهدافی که ممکن است در عمق زمین یا پشت لایه‌های سنگی و سازه‌های مستحکم قرار داشته باشند.

از قدرت انفجار تا نتیجه جنگ؛ فاصله‌ای که نباید نادیده گرفت

عنوان «مادر همه بمب‌ها» ممکن است تصویری از سلاحی تعیین‌کننده و قادر به حل یک‌باره مسائل نظامی ایجاد کند، اما قدرت انفجار به‌تنهایی نتیجه یک عملیات را مشخص نمی‌کند. ارزیابی موفقیت هر حمله به نوع هدف، میزان حفاظت آن، اطلاعات در دسترس و پیامدهای نظامی و سیاسی عملیات وابسته است.

گزارش اخیر سی‌ان‌ان نشان می‌دهد که استفاده احتمالی از MOAB در چارچوب گزینه‌های تازه حمله به ایران مطرح شده است؛ با این حال، نه صدور دستور قطعی حمله با این بمب تأیید شده و نه شواهد علنی کافی برای نتیجه‌گیری درباره توان آن در نابودی تأسیسات عمیق زیرزمینی ایران وجود دارد.

در چنین شرایطی، اهمیت خبر بیش از آنکه به معنای قطعی بودن استفاده از یک سلاح خاص باشد، در آشکار شدن دامنه گزینه‌هایی است که بنا بر گزارش منابع آمریکایی، برای مرحله احتمالی بعدی درگیری در حال بررسی هستند.

خبرنگار : همتی