۱۴۹ زخم تازه بر تن تاریخ ایران؛ از گلستان تا نقش‌جهان

به گزارش خبرنگار فرهنگی ایونا، گزارش‌های تازه از آسیب‌های واردشده به آثار تاریخی کشور نشان می‌دهد که ابعاد خسارت فرهنگی جنگ اخیر گسترده‌تر از آن چیزی است که ابتدا تصور می‌شد. مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی در گفت‌وگویی تازه توضیح داده است که در میان این آثار، هم بناهای ثبت ملی و هم آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی دیده می‌شود؛ مجموعه‌هایی که بخش مهمی از حافظه جمعی و هویت تاریخی ایران را تشکیل می‌دهند.

پراکندگی جغرافیایی بحران

بر اساس ارزیابی‌های انجام‌شده، استان تهران با حدود ۷۰ اثر آسیب‌دیده بیشترین حجم خسارت را تجربه کرده و پس از آن، اصفهان در رتبه بعدی قرار دارد. این آسیب‌ها از بافت‌های تاریخی و خانه‌های ارزشمند گرفته تا موزه‌ها، بناهای شاخص و محوطه‌های فرهنگی را در بر می‌گیرد. گستردگی جغرافیایی آن نیز نشان می‌دهد که این خسارت محدود به یک منطقه نبوده، بلکه ۱۸ استان کشور را درگیر کرده است.

تنوع و عمق خسارت‌ها

ماهیت آسیب‌ها یکدست نیست؛ برخی از آن‌ها شامل شکستن درها و پنجره‌هاست، اما در بناهای تاریخی مهم، آسیب‌ها عمیق‌تر بوده و به آرایه‌های معماری مانند گچ‌بری‌ها، آینه‌کاری‌ها و تزئینات سنتی رسیده است. این بخش‌ها بسیار حساس‌تر هستند و مرمت‌شان نیازمند زمان، تخصص و هزینه بیشتری است. در مورد آثار خشتی، بخشی از آسیب‌ها در لایه‌های زیرین پنهان می‌ماند و تنها در مراحل مرمت خود را نشان می‌دهد؛ موضوعی که هزینه نهایی را افزایش خواهد داد.

میراث جهانی زیر ضربه

در میان آسیب‌دیدگان، نام‌هایی دیده می‌شود که تنها در سطح ملی اهمیت ندارند.

کاخ گلستان، میدان نقش جهان، مسجد امام و راه‌آهن سراسری ایران از جمله آثاری هستند که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. آسیب به چنین بناهایی، صرفاً خسارت داخلی تلقی نمی‌شود، بلکه نوعی لطمه به میراث مشترک بشری است؛ مسئله‌ای که حساسیت‌های بین‌المللی را نیز به‌دنبال دارد.

پیگیری‌های حقوقی و اقدامات حفاظتی

در پی این خسارت‌ها، وزارت میراث فرهنگی با همکاری وزارت امور خارجه، روند اطلاع‌رسانی و مستندسازی را آغاز کرده و نهادهای بین‌المللی مانند یونسکو، ایکوموس و ایکوم را در جریان قرار داده است. هم‌زمان، اقدامات فوری برای محافظت از بناها آغاز شده؛ از جمله اجرای طرح «سپر آبی»، استحکام‌بخشی سازه‌ها و تخلیه اشیای موزه‌ای از مناطق پرخطر.

در نهایت...

آسیب به ۱۴۹ اثر تاریخی در جنگ اخیر تنها یک عدد در گزارش‌ها نیست؛ نشانه‌ای است از شکنندگی میراث فرهنگی و اهمیت حفاظت از آن در دوران بحران. این خسارت‌ها به‌معنای گم‌شدن بخشی از حافظه تاریخی و هنری کشور است؛ بخش‌هایی که بازسازی آن‌ها هم پرهزینه است و هم زمان‌بر. با وجود اقدامات اولیه، روشن است که مسیر مرمت طولانی خواهد بود و همکاری ملی و بین‌المللی برای جلوگیری از تشدید آسیب‌ها ضروری است.

در نهایت، این حادثه یادآور این حقیقت است که حفظ میراث تاریخی تنها نگهداری از چند بنا نیست؛ حفاظت از هویت و روایت مشترک یک ملت است.

خبرنگار : شاکر