در میان شعله‌های جنگ، دوباره به تو رسیدیم

خرداد، ماهی است که حافظه ایران را بیدار می‌کند. ماهی که میلیون‌ها نفر، خواسته یا ناخواسته، به مردی فکر می‌کنند که در یکی از پرحادثه‌ترین فصل‌های تاریخ این سرزمین، در مرکز همه اتفاق‌ها ایستاده بود. مردی که نامش با انقلاب، با بهشت زهرا، با روزهای التهاب، با شب‌های جنگ و با تشییع بی‌سابقه‌ای گره خورده که هنوز پس از دهه‌ها، یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات انسانی تاریخ معاصر به شمار می‌آید.

برای فهمیدن امام، باید به سال‌هایی برگشت که سخن گفتن علیه طاغوت هزینه داشت. در آن روزگار، بسیاری از چهره‌های سیاسی یا به حاشیه رانده شده بودند یا راه سکوت را انتخاب کرده بودند. امام راه دیگری برگزید. اعتراض او به لایحه کاپیتولاسیون، فریادی بود علیه تحقیر یک ملت. وقتی در آبان ۱۳۴۳ از ایران تبعید شد، تصور غالب این بود که پرونده او بسته شده است. حکومت گمان می‌کرد فاصله جغرافیایی، نفوذ کلامش را از میان خواهد برد. اما تاریخ مسیر دیگری را انتخاب کرد.

سال‌های نجف و پیش از آن، ترکیه، سال‌های سکوت نبود. صدایی که قرار بود خاموش شود، از مرزها عبور کرد و به خانه‌های مردم رسید. نوارهای سخنرانی دست به دست می‌گشتند. اعلامیه‌ها تکثیر می‌شدند. نام او در مسجدها، بازارها و دانشگاه‌ها شنیده می‌شد. بسیاری از کسانی که آن روزها را به یاد دارند، هنوز از اطمینانی سخن می‌گویند که در لحن او وجود داشت. اطمینانی که برای مردمی خسته از شکست‌های پیاپی سیاسی، معنای ویژه‌ای داشت.

دوازدهم بهمن ۱۳۵۷ روز بازگشت روح خدا در کالبد ایران بود. هواپیمایی در مهرآباد به زمین نشست که میلیون‌ها نگاه انتظارش را می‌کشیدند. چند ساعت بعد، در بهشت زهرا، امام در برابر جمعیتی ایستاد که تاریخ معاصر ایران کمتر نظیر آن را دیده بود. آن سخنرانی هنوز هم یکی از مهم‌ترین لحظه‌های سیاسی کشور محسوب می‌شود. با وجود استقرار دولت و ارتش شاهنشاهی، اعتمادبه‌نفسی را به نمایش گذاشت که در فضای پرالتهاب آن روزها کم‌نظیر بود.

پیروزی انقلاب پایان دشواری‌ها نبود. بسیاری از سخت‌ترین آزمون‌ها هنوز در راه بودند. ترورهای گسترده، ناامنی‌های داخلی، شورش‌های مسلحانه و سرانجام جنگی که در شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد، کشور را وارد مرحله‌ای تازه کرد. در آن روزها، میلیون‌ها ایرانی امام را نه از پشت تریبون‌های رسمی، بلکه از خلال پیام‌هایی می‌شناختند که در سخت‌ترین لحظه‌ها منتشر می‌شد. وقتی خرمشهر سقوط کرد، وقتی شهرها زیر آتش موشک‌ها قرار گرفتند، وقتی خبر شهادت فرماندهان و رزمندگان به خانه‌ها می‌رسید، نگاه‌های بسیاری به جماران دوخته می‌شد.

ویژگی برجسته امام در سال‌های دفاع مقدس، آرامشی بود که در دل طوفان حفظ می‌کرد. تصاویر آن خانه ساده در جماران، بخشی از حافظه جمعی ایرانیان شده است. در حالی که جنگ هر روز خبر تازه‌ای می‌آورد، او با همان لحن آشنا از مردم سخن می‌گفت؛ نه با زبان هراس، نه با زبان شکست. بسیاری از رزمندگان سال‌های جنگ بعدها گفته‌اند که بعضی پیام‌های کوتاه امام، در روحیه نیروها اثری داشت که با هیچ تجهیزاتی قابل مقایسه نبود.

امام از نسلی می‌آمد که قدرت را با تجمل و فاصله از مردم تعریف نمی‌کرد. همین مسئله باعث شد تصویر او در ذهن بخش مهمی از جامعه، با سادگی گره بخورد. خانه کوچک جماران، ملاقات‌های عمومی، نحوه زندگی شخصی و پرهیز از مظاهر رایج قدرت، همه در شکل‌گیری این تصویر نقش داشتند. برای میلیون‌ها ایرانی، او هم رهبر انقلاب بود و هم مرجع دینی و پدری معنوی بود که در بزنگاه‌های حساس کشور، سخنش شنیده می‌شد.

در سال‌های پس از رحلت امام، ایران فراز و فرودهای فراوانی را تجربه کرده است. نسل‌ها تغییر کرده‌اند. فناوری، اقتصاد، سیاست و حتی شیوه زندگی مردم دگرگون شده است. با این حال، نام او همچنان در متن بسیاری از بحث‌های عمومی حضور دارد. دلیل این ماندگاری را باید در نقش تاریخی او جست‌وجو کرد. هیچ شخصیتی در تاریخ معاصر ایران را نمی‌توان یافت که تا این اندازه بر مسیر حوادث اثر گذاشته باشد‌ از مبارزه با حکومت پهلوی گرفته تا تأسیس نظام جمهوری اسلامی و هدایت کشور در دوران جنگ.

امروز که آتش جنگ بار دیگر در بخش‌هایی از منطقه زبانه می‌کشد و ملت‌های بسیاری با ناامنی و بی‌ثباتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، حافظه ایرانیان بیش از گذشته به سال‌هایی بازمی‌گردد که کشور درگیر نبردی تمام‌عیار بود. در چنین روزهایی، نام امام برای بسیاری یادآور دورانی است که ایران زیر سنگین‌ترین فشارها ایستاد و عقب ننشست. از همین روست که سالگرد ارتحال او، فرصتی است برای بازخوانی شخصیتی که بخش مهمی از تاریخ معاصر این سرزمین را شکل داد و رد پایش هنوز بر صفحات آن دیده می‌شود.