چطور شد ملتی با این همه قصه و تاریخ، زمان خواندن یک صفحه کتاب را هم ندارد؟

به گزارش خبرنگار فرهنگی ایونا، وقتی از سرانه مطالعه صحبت می‌کنیم، در واقع از کیفیت یک جامعه حرف می‌زنیم. اما حقیقت تلخ این است که سرانه مطالعه در ایران پایین است؛ به شکل دردناکی پایین. عددی که نه با گذشته‌مان تناسب دارد، نه با ظرفیت‌های فرهنگی‌مان و نه با آن تصویری که همیشه از خودمان به‌عنوان «ملت اهل فرهنگ و کتاب» ساخته‌ایم.

بیابید نگاهی به آمار ایران بیاندازیم: آخرین آمار رسمی سرانه مطالعه کشور مربوط به سال ۱۳۹۸ است؛ فقط ۱۲.۲ دقیقه در روز. این عدد نه‌تنها پایین است، بلکه به‌قدری قدیمی است که دیگر نمی‌تواند وضعیت امروز را نشان بدهد. به بیان ساده: ما حتی نمی‌دانیم امروز چقدر کتاب می‌خوانیم. تنها چیزی که داریم، همان عدد ۱۲.۲ دقیقه است؛ عددی که هفت سال پیش ثبت شده. اما وقتی خودمان را با جهان مقایسه کنیم، شکاف عمیق‌تر می‌شود.

در حالی که ایران با حدود یک ساعت و نیم مطالعه هفتگی عملاً در پایین‌ترین سطوح قرار دارد، کشورهای دیگر وضعیت کاملاً متفاوتی دارند:

• هند: ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه مطالعه هفتگی (رتبه اول)
• تایلند: ۹ ساعت و ۲۴ دقیقه
• چین: ۸ ساعت
• فیلیپین: ۷ ساعت و ۳۶ دقیقه
• مصر: ۷ ساعت و ۳۰ دقیقه
• جمهوری چک: ۷ ساعت و ۲۴ دقیقه
• روسیه: ۷ ساعت و ۶ دقیقه
• سوئد: ۶ ساعت و ۵۴ دقیقه
• فرانسه: ۶ ساعت و ۵۴ دقیقه
• مجارستان: ۶ ساعت و ۴۸ دقیقه
• عربستان سعودی: ۶ ساعت و ۴۸ دقیقه
• هنگ‌کنگ: ۶ ساعت و ۴۲ دقیقه

این اعداد فقط مقایسه نیستند؛ نشان می‌دهند فرهنگ مطالعه، دسترسی به منابع و اهمیت کتاب در کشورهای مختلف چقدر متفاوت تعریف شده است. اینکه امروز بسیاری از مردم حتی فرصت خواندن چند صفحه کتاب را پیدا نمی‌کنند، تنها یک مسئله فردی نیست؛ یک پدیده اجتماعی است. پرسش بزرگ اینجاست: چطور کشوری با چنین میراث ادبی، چنین تاریخ غنی و چنین حجم عظیمی از آثار مکتوب، به این نقطه رسیده که کتاب خواندن به امری تجملی تبدیل شود؟

فرهنگ‌سازی برای خواندن سال‌هاست در قالب شعارهای رسمی، مناسبت‌ها و کمپین‌ها تکرار می‌شود. اما اگر این فرهنگ‌سازی واقعاً اتفاق می‌افتاد، امروز کتابخانه‌های عمومی خلوت نبودند، کتابفروشی‌های کوچک یکی پس از دیگری تعطیل نمی‌شدند و خرید کتاب برای بسیاری از خانواده‌ها به «اولویت آخر» تبدیل نمی‌شد.

مشکل فقط بی‌علاقگی نیست؛ هزینه کتاب به شکلی بالا رفته که برای بسیاری از خانواده‌ها قابل اضافه شدن به سبد مصرف نیست. جایی که انتخاب بین کتاب و نیازهای ضروری است، کتاب همیشه حذف می‌شود. نه از بی‌فرهنگی، بلکه از اجبار.

از سوی دیگر، آموزش و پرورش هم سهم خود را دارد. تا وقتی کتاب برای بچه‌ها در مدرسه «تکلیف» باشد و نه «لذت»، طبیعی است که نسل جدید کتابخوان بار نیاید. خواندن باید تجربه‌ای خوشایند باشد؛ نه عملی که برای گرفتن نمره انجام شود.

در سطح جامعه هم کتاب هنوز جایگاه یک «کالای روزمره» را پیدا نکرده است. درباره‌اش کمتر گفتگو می‌شود، کمتر دیده می‌شود و کمتر به آن پرداخته می‌شود. در بسیاری از خانواده‌ها، کتاب بیشتر یک عنصر تزئینی است تا ابزاری برای زندگی.

 در نهایت...

سرانه مطالعه پایین یک پدیده ساده نیست؛ یک علامت هشدار برای آینده فرهنگی جامعه است. هر چه مردم کمتر بخوانند، قدرت تحلیل، گفت‌وگو و درک عمیق مسائل کمتر می‌شود. برای کشوری با سابقه ادبی و فرهنگی ایران، ادامه این روند می‌تواند شکافی جدی در نسل‌های آینده ایجاد کند.

اگر قرار است تغییری اتفاق بیفتد، باید کتاب دوباره به زندگی مردم برگردد؛

به‌عنوان یک نیاز، نه یک تجمل.

به‌عنوان یک انتخاب روزمره، نه یک شعار.

و تا زمانی که قیمت کتاب، فاصله‌اش را با توان خرید مردم حفظ کند و فرهنگ‌سازی تنها در حد تکرار بماند، این سقوط ادامه دارد.

آنچه امروز از دست می‌رود، فقط یک عادت نیست؛ آینده یک نسل است.

خبرنگار : شاکر